बालं ज्ञात्वा भवान्नात्र करोतु बलसाहसम् । इति श्रुत्वा वचस्तेषां वीराणां शत्रुहा तदा
'हा मुलगा आहे हे लक्षात घेऊन, इथे बळाचा प्रयोग करू नका; वीरांची ही वचने ऐकून शत्रुघ्नाने—'
सुमतिं च मतिश्रेष्ठमुवाच रणकारणे
—रणाचे कारण विचारण्यासाठी, उत्तम बुद्धी असलेल्या सुमतीला विचारलं.
शत्रुघ्न उवाच। जानासि किं महामंत्रिन्को बालो हयमाहरत् । येन मे क्षपितं सर्वं बलं वारिधिसन्निभम्
शत्रुघ्न म्हणाला— 'महामंत्री, तुला माहीत आहे का, हा मुलगा कोण आहे, ज्याने घोडा पकडला आणि माझं समुद्रासारखं मोठं सैन्य नष्ट केलं?'
सुमतिरुवाच। स्वामिन्नयं मुनिश्रेष्ठ वाल्मीकेराश्रमो महान् । क्षत्त्रियाणामत्र वासो नास्त्येव परतापन
सुमती म्हणाला— 'स्वामी, हे वाल्मीकी ऋषींचं महान आश्रम आहे; येथे, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, क्षत्रियांना राहण्याची परवानगी नाही.'
इंद्रो भविष्यति परममर्षी हयमाहरत् । पुरारिर्वान्यथा वाहं तव कः समुपाहरेत्
'हा घोडा घेऊन गेला तो नक्कीच इंद्र किंवा फारच क्रोधी असलेला कोणी असावा; नाहीतर इथे आणण्याचं धाडस दुसरं कोण करेल?'
कालजिद्येन नाशं वै प्राप्तः परमदारुणः । तं प्रति श्रीमहाराज गंता कः पुष्कलान्यतः
'ज्याच्यामुळे काळजितचा अत्यंत भयंकर अंत झाला, राजाधिराज, त्याच्याविरुद्ध दुसरा कोण जाऊ शकतो, पुष्कळा सोडून?'
त्वं च वीरैर्भटैः सर्वैराजभिः परिवारितः । तत्र गच्छस्व सैन्येन महता शत्रुकृंतन
'आणि तुम्ही सर्व वीर, भट आणि राजांसह, मोठ्या सैन्यासह तिथे जा, शत्रूंचा संहार करणारा!'
गत्वा स जीवितं वीरं बद्ध्वा तु कुतुकार्थिने । दर्शयिष्यामि रामाय मतं मे त्विदमादृतम्
'मी तिथे जाऊन, त्या धाडसी मुलाला जिवंत पकडून, केवळ कुतूहलासाठी, रामाला दाखवेन; हेच माझं मत आहे.'
इति वाक्यं समाकर्ण्य वीरान्सर्वान्समादिशत् । सैन्येन महता यात यूयमायामि पृष्ठतः
ही वचने ऐकून, शत्रुघ्नाने सर्व वीरांना आज्ञा दिली— 'मोठ्या सैन्यासह तुम्ही पुढे जा; मी मागून येतो.'
निर्दिष्टास्ते क्षणाद्वीरा जग्मुर्यत्र लवो बली । धनुर्विस्फारयंस्तत्र सुदृढं गुणपूरितम्
शत्रुघ्नाची आज्ञा मिळताच, वीर लगेचच तिथे गेले, जिथे बलवान लव आपलं मजबूत धनुष्य ताणत उभा होता.
आयातं तन्महद्दृष्ट्वा बलं वीरप्रपूरितम् । न किंचिन्मनसा बिभ्येलवेन बलशालिना
वीरांच्या गर्जनांनी भरलेली ती मोठी सेना येताना पाहून, पराक्रमी लवच्या मनात जराही भीती निर्माण झाली नाही.
लवः सिंह इवोत्तस्थौ मृगान्मत्वाऽखिलान्भटान् । धनुर्विस्फारयन्रोषाच्छरान्मुंचन्सहस्रशः
लव सिंहासारखा उठला आणि सर्व सैनिकांना जणू हरणांसारखे समजून, रागाने धनुष्य वाजवत हजारो बाण सोडू लागला.
ते शरैः पीड्यमानास्तु महारोषेण पूरिताः । वीरं बालं मन्यमानाः संमुखं प्राद्रवंस्तदा
त्या सैनिकांना लवच्या बाणांनी त्रास झाला आणि ते मोठ्या रागाने, त्या तरुण वीराला केवळ बालक समजून, त्याच्याशी लढायला पुढे धावले.
वीरान्सहस्रशो दृष्ट्वा भ्रमिभिः पर्यवस्थितान् । लवो जवेन संधाय शरान्रोषप्रपूरितः
हजारो वीर वेगवेगळ्या वर्तुळांत उभे असलेले पाहून, लवने रागाने भरून वेगाने धनुष्याला बाण लावले.
भ्रमिराद्या सहस्रेण द्वितीयायुतसंख्यया । तृतीयायुतयुग्मेन तुरीयायुतपंचभिः
पहिल्या वर्तुळात हजार सैनिक होते, दुसऱ्यात दहा हजार, तिसऱ्यात वीस हजार, आणि चौथ्यात पन्नास हजार सैनिक होते.
पंचमी लक्षयोधानां षष्ठी योधायुताधिकैः । सप्तमी लक्षयुग्मेन सप्तभिर्भ्रमिभिर्वृतः
पाचव्या वर्तुळात एक लक्ष सैनिक होते, सहाव्यात दहा हजारांपेक्षा जास्त, सातव्या वर्तुळात सात लक्ष सैनिक होते आणि त्या सातही वर्तुळांनी ते वेढले होते.
मध्ये लवो भ्रमिव्याप्तः स चरन्वह्निवत्तदा । दाहयामास सर्वान्वै सैनिकान्भ्रमिकारकान्
मधोमध लव वर्तुळांच्या वेढ्यात होता आणि तो जणू अग्नीप्रमाणे फिरत सर्व वर्तुळातील सैनिकांना जाळू लागला.
काचित्खङ्गैः शरैः काचित्काचित्प्रासैश्च कुंतलैः । पट्टिशैः परिघैः सर्वा भ्रमिर्भग्ना महात्मना
काही वर्तुळे तलवारी व बाणांनी, काही भाले व गदा यांनी, आणि सर्व वर्तुळे त्या महात्मा लवने मोडून टाकली.
सप्तभिर्भ्रमिभिर्मुक्तो रराज स कुशानुजः । मेघवृंदविनिर्मुक्तः शशीव शरदागमे
सात वर्तुळांतून मुक्त झाल्यावर, कुशाचा तो पुत्र जणू शरद ऋतूत मेघमुक्त झालेला चंद्र शोभून दिसला.
प्राहरत्सर्वथा योधान्भिंदन्गजकरान्बहून् । छिंदञ्छिरांसि वीराणां चक्रभ्रूणि महांति च
त्याने अनेक सैनिकांवर सर्व प्रकारे आघात केला, हत्तींच्या सोंडा तोडल्या, वीरांची शिरे छाटली आणि मोठमोठ्या ढाली फोडल्या.
अनेके पतिता वीरा लवबाणप्रपीडिताः । मुमुहुः समरेऽथान्ये नष्टा अन्ये सुकातराः
लवच्या बाणांनी त्रस्त झालेले अनेक वीर पडले; काही रणांगणात बेशुद्ध झाले, काही नष्ट झाले, तर काही अत्यंत घाबरले.
पलायनपरं सैन्यं लवबाणप्रपीडितम् । वीक्ष्य वीरो रणे योद्धुं प्रायात्पुष्कलसंज्ञकः
लवच्या बाणांनी त्रस्त झालेले सैन्य पळून जाण्याचा प्रयत्न करत आहे हे पाहून, वीर पुष्कल रणात लढण्यासाठी पुढे आला.
तिष्ठतिष्ठेति च वदन्रोषपूरितलोचनः । रथे सुहयशोभाढ्ये तिष्ठन्प्रायाल्लवं बली
रागाने डोळे भरून, 'थांब, थांब!' असे म्हणत, उत्तम घोड्यांनी सजलेल्या रथावर उभा राहून, बलवान पुष्कल लवकडे गेला.
स लवं प्रत्युवाचाथ पुष्कलः परमास्त्रवित् । तिष्ठ दत्ते मया संख्ये रथे सुहयशोभिते
मग परमास्त्रज्ञ पुष्कल लवला म्हणाला, 'थांब! मी तुला उत्तम घोड्यांनी सजलेला रथ देतो, रणात त्यावर उभा राहा.'
पदातिना त्वया युद्धं करोमि किमथाहवे । तस्मात्तिष्ठ रथे पश्चाद्युद्ध्येऽहं भवता सह । एतद्वाक्यं निशम्यासौ लवः पुष्कलमब्रवीत्
'तुझ्याशी पायदळावर लढण्याचे कारण काय? म्हणून, तू रथावरच राहा; नंतर मी तुझ्याशी लढेन.' असे ऐकून लवने पुष्कलाला उत्तर दिले.
त्वया दत्ते रथे स्थित्वा युद्धं कुर्यामहं रणे । तदा मे पापमेव स्याज्जयः संदिग्ध एव हि
'तुझ्या दिलेल्या रथावर उभा राहून मी जर युद्ध केले, तर माझा विजय संशयास्पद आणि पापाचा ठरेल.'
न वयं ब्राह्मणा वीर प्रतिग्रहपरायणाः । वयं तु क्षत्रिया नित्यं दानकर्मक्रियारताः
'हे वीर, आम्ही ब्राह्मण नाही, जे दान स्वीकारतात; आम्ही क्षत्रिय आहोत, नेहमी दान देणारे आणि कर्तव्य करणारे.'
इदानीं त्वद्रथं कोपाद्भनज्मि प्रत्यहं भवान् । पादचारी भवत्येव पश्चाद्युद्धं करिष्यति
'आता मी रागाने तुझा रथ फोडून टाकतो; मग तू पायदळावर येशील आणि त्यानंतर माझ्याशी युद्ध करशील.'
पुष्कलो वाक्यमाकर्ण्य धर्मधैर्यसमन्वितम् । विसिस्माय चिरं चित्ते धनुः सज्यमथाकरोत्
पुष्कळाचे धर्म आणि धैर्याने भरलेले बोल ऐकून, तो मनात खूप वेळ थक्क झाला आणि मग आपले धनुष्य सज्ज केले.
तमात्तधनुषं दृष्ट्वा लवः कोपसमन्वितः । चापं चिच्छेद पाणिस्थं शरसंधानमाचरन्
त्याला सज्ज धनुष्य घेऊन पाहून, लव रागाने भरला आणि त्याच्या हातातील धनुष्य तोडले, मग बाण लावायला लागला.