केषां कर्णाश्च नासाश्च केषां कवचकुंडले । एवं तु कदनं जातं सेनान्यां पतिते रणे
काहींचे कान आणि नाक छाटलेले, काहींचे कवच आणि कुंडले पडलेले; अशा प्रकारे सेनापती रणात पडल्यावर मोठा संहार झाला.
सर्वे निपतिता वीरा न केचिज्जीवितास्ततः । लवो जयं रणे प्राप्य वैरिवृंदं विजित्य च
सर्व शूर योद्धे पडले; त्यानंतर कोणीही जिवंत राहिला नाही. लवाने रणात विजय मिळवून, शत्रूंचा पराभव केला.
अन्यागमनशंकायां मनः कुर्वन्नवैक्षत । केचिदुर्वरिता युद्धाद्भाग्येन न रणे मृताः
काहींनी पुन्हा हल्ला होईल अशी शंका मनात ठेवून सतर्कपणे सर्वकाही पाहिलं; तर काही जण नशीबाने युद्धातून वाचले, रणभूमीत मृत्यू आलाच नाही.
शत्रुघ्नं सविधे जग्मुः शंसितुं वृत्तमद्भुतम् । गत्वा ते कथयामासुर्यथावृत्तं रणांगणे
ते सर्वजण जवळच असलेल्या शत्रुघ्नाकडे गेले आणि त्या अद्भुत घडलेल्या गोष्टी सांगण्यासाठी त्यांनी रणभूमीतील घडलेली सर्व हकीकत सांगितली.
कालजिन्निधनं बालाच्चित्रकारि रणोद्यमम् । तच्छ्रुत्वा विस्मयं प्राप्तः शत्रुघ्नस्तानुवाच ह
काळजितचा एका लहान मुलाने केलेला वध आणि त्या मुलाचा विलक्षण शौर्य ऐकून शत्रुघ्नाला मोठा आश्चर्य वाटला आणि तो त्यांना म्हणाला—
हसन्रोषाद्दशन्दंतान्बालग्राह हयं स्मरन् । रे वीराः किं मदोन्मत्ता यूयं किं वा छलग्रहाः
राग आणि हसत हसत, त्या मुलाने घोडा पकडल्याचं आठवत, दहा सोंडांचा शत्रुघ्न म्हणाला— 'अरे वीरांनो, तुम्ही गर्वाने वेडे झालात का, की काही फसवणूक करताय?''
किं वा वैकल्यमायातं कालजिन्मरणं कथम् । यः संख्ये वैरिवृंदानां दारुणः समितिंजयः
'किंवा काही कमतरता आली आहे का? काळजित कसा मरण पावला? तो तर युद्धात शत्रूंच्या सैन्याचा भीषण पराभव करणारा होता—'
तं कथं बालको जीयाद्यमस्यापि दुरासदम् । शत्रुघ्नवाक्यं संश्रुत्य वीराः प्रोचुरसृक्प्लुताः
'असा दुर्गम योद्धा एका लहान मुलाने कसा हरवला? शत्रुघ्नाचं बोलणं ऐकून, रक्ताने माखलेले वीर म्हणाले—'
नास्माकं मदमत्तादि न च्छलो न च देवनम् । कालजिन्मरणं सत्यं लवाज्जानीहि भूपते
'आमच्यात गर्व, फसवणूक किंवा भ्रम नाही; काळजितचा मृत्यू खरा आहे, राजन—हे लवाकडून जाणून घ्या.'
बलं च कृत्स्नं मथितं बालेनातुलशौंडिना । अतः परं तु यत्कार्यं ये प्रेष्या नृवरोत्तमाः
'त्या अतुलनीय शौर्य असलेल्या मुलाने संपूर्ण सैन्याचा पराभव केला; आता पुढे जे काही करायचं असेल, ते तुम्ही, श्रेष्ठ पुरुष, आम्हाला सांगा.'
बालं ज्ञात्वा भवान्नात्र करोतु बलसाहसम् । इति श्रुत्वा वचस्तेषां वीराणां शत्रुहा तदा
'हा मुलगा आहे हे लक्षात घेऊन, इथे बळाचा प्रयोग करू नका; वीरांची ही वचने ऐकून शत्रुघ्नाने—'
सुमतिं च मतिश्रेष्ठमुवाच रणकारणे
—रणाचे कारण विचारण्यासाठी, उत्तम बुद्धी असलेल्या सुमतीला विचारलं.
शत्रुघ्न उवाच। जानासि किं महामंत्रिन्को बालो हयमाहरत् । येन मे क्षपितं सर्वं बलं वारिधिसन्निभम्
शत्रुघ्न म्हणाला— 'महामंत्री, तुला माहीत आहे का, हा मुलगा कोण आहे, ज्याने घोडा पकडला आणि माझं समुद्रासारखं मोठं सैन्य नष्ट केलं?'
सुमतिरुवाच। स्वामिन्नयं मुनिश्रेष्ठ वाल्मीकेराश्रमो महान् । क्षत्त्रियाणामत्र वासो नास्त्येव परतापन
सुमती म्हणाला— 'स्वामी, हे वाल्मीकी ऋषींचं महान आश्रम आहे; येथे, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, क्षत्रियांना राहण्याची परवानगी नाही.'
इंद्रो भविष्यति परममर्षी हयमाहरत् । पुरारिर्वान्यथा वाहं तव कः समुपाहरेत्
'हा घोडा घेऊन गेला तो नक्कीच इंद्र किंवा फारच क्रोधी असलेला कोणी असावा; नाहीतर इथे आणण्याचं धाडस दुसरं कोण करेल?'
कालजिद्येन नाशं वै प्राप्तः परमदारुणः । तं प्रति श्रीमहाराज गंता कः पुष्कलान्यतः
'ज्याच्यामुळे काळजितचा अत्यंत भयंकर अंत झाला, राजाधिराज, त्याच्याविरुद्ध दुसरा कोण जाऊ शकतो, पुष्कळा सोडून?'
त्वं च वीरैर्भटैः सर्वैराजभिः परिवारितः । तत्र गच्छस्व सैन्येन महता शत्रुकृंतन
'आणि तुम्ही सर्व वीर, भट आणि राजांसह, मोठ्या सैन्यासह तिथे जा, शत्रूंचा संहार करणारा!'
गत्वा स जीवितं वीरं बद्ध्वा तु कुतुकार्थिने । दर्शयिष्यामि रामाय मतं मे त्विदमादृतम्
'मी तिथे जाऊन, त्या धाडसी मुलाला जिवंत पकडून, केवळ कुतूहलासाठी, रामाला दाखवेन; हेच माझं मत आहे.'
इति वाक्यं समाकर्ण्य वीरान्सर्वान्समादिशत् । सैन्येन महता यात यूयमायामि पृष्ठतः
ही वचने ऐकून, शत्रुघ्नाने सर्व वीरांना आज्ञा दिली— 'मोठ्या सैन्यासह तुम्ही पुढे जा; मी मागून येतो.'
निर्दिष्टास्ते क्षणाद्वीरा जग्मुर्यत्र लवो बली । धनुर्विस्फारयंस्तत्र सुदृढं गुणपूरितम्
शत्रुघ्नाची आज्ञा मिळताच, वीर लगेचच तिथे गेले, जिथे बलवान लव आपलं मजबूत धनुष्य ताणत उभा होता.
आयातं तन्महद्दृष्ट्वा बलं वीरप्रपूरितम् । न किंचिन्मनसा बिभ्येलवेन बलशालिना
वीरांच्या गर्जनांनी भरलेली ती मोठी सेना येताना पाहून, पराक्रमी लवच्या मनात जराही भीती निर्माण झाली नाही.
लवः सिंह इवोत्तस्थौ मृगान्मत्वाऽखिलान्भटान् । धनुर्विस्फारयन्रोषाच्छरान्मुंचन्सहस्रशः
लव सिंहासारखा उठला आणि सर्व सैनिकांना जणू हरणांसारखे समजून, रागाने धनुष्य वाजवत हजारो बाण सोडू लागला.
ते शरैः पीड्यमानास्तु महारोषेण पूरिताः । वीरं बालं मन्यमानाः संमुखं प्राद्रवंस्तदा
त्या सैनिकांना लवच्या बाणांनी त्रास झाला आणि ते मोठ्या रागाने, त्या तरुण वीराला केवळ बालक समजून, त्याच्याशी लढायला पुढे धावले.
वीरान्सहस्रशो दृष्ट्वा भ्रमिभिः पर्यवस्थितान् । लवो जवेन संधाय शरान्रोषप्रपूरितः
हजारो वीर वेगवेगळ्या वर्तुळांत उभे असलेले पाहून, लवने रागाने भरून वेगाने धनुष्याला बाण लावले.
भ्रमिराद्या सहस्रेण द्वितीयायुतसंख्यया । तृतीयायुतयुग्मेन तुरीयायुतपंचभिः
पहिल्या वर्तुळात हजार सैनिक होते, दुसऱ्यात दहा हजार, तिसऱ्यात वीस हजार, आणि चौथ्यात पन्नास हजार सैनिक होते.
पंचमी लक्षयोधानां षष्ठी योधायुताधिकैः । सप्तमी लक्षयुग्मेन सप्तभिर्भ्रमिभिर्वृतः
पाचव्या वर्तुळात एक लक्ष सैनिक होते, सहाव्यात दहा हजारांपेक्षा जास्त, सातव्या वर्तुळात सात लक्ष सैनिक होते आणि त्या सातही वर्तुळांनी ते वेढले होते.
मध्ये लवो भ्रमिव्याप्तः स चरन्वह्निवत्तदा । दाहयामास सर्वान्वै सैनिकान्भ्रमिकारकान्
मधोमध लव वर्तुळांच्या वेढ्यात होता आणि तो जणू अग्नीप्रमाणे फिरत सर्व वर्तुळातील सैनिकांना जाळू लागला.
काचित्खङ्गैः शरैः काचित्काचित्प्रासैश्च कुंतलैः । पट्टिशैः परिघैः सर्वा भ्रमिर्भग्ना महात्मना
काही वर्तुळे तलवारी व बाणांनी, काही भाले व गदा यांनी, आणि सर्व वर्तुळे त्या महात्मा लवने मोडून टाकली.
सप्तभिर्भ्रमिभिर्मुक्तो रराज स कुशानुजः । मेघवृंदविनिर्मुक्तः शशीव शरदागमे
सात वर्तुळांतून मुक्त झाल्यावर, कुशाचा तो पुत्र जणू शरद ऋतूत मेघमुक्त झालेला चंद्र शोभून दिसला.
प्राहरत्सर्वथा योधान्भिंदन्गजकरान्बहून् । छिंदञ्छिरांसि वीराणां चक्रभ्रूणि महांति च
त्याने अनेक सैनिकांवर सर्व प्रकारे आघात केला, हत्तींच्या सोंडा तोडल्या, वीरांची शिरे छाटली आणि मोठमोठ्या ढाली फोडल्या.