स श्रुत्वा रोषताम्राक्षो बालकेन हयग्रहम् । सेनान्यं वै कालजितमाज्ञापयद्युयुत्सुकः
हे ऐकून त्याचे डोळे रागाने लाल झाले; तो युद्धाची इच्छा धरून सेनापती काळजित याला घोडा पकडायला आज्ञा दिली.
सेनानीः सकलां सेनां व्यूहयस्व ममाज्ञया । रिपुः संप्रति गंतव्यो महाबलपराक्रमः
सेनापती, माझ्या आज्ञेवर सर्व सेना सज्ज कर; आता आपल्याला बलवान आणि पराक्रमी शत्रूला सामोरे जावे लागेल.
नायं बालो हरिर्नूनं भविष्यति हयंधरः । अथवा त्रिपुरारिः स्यान्नान्यथा मद्धयापहृत्
हा मुलगा नक्कीच साधा नाही, तो घोड्याचा रक्षकही होणार नाही; कदाचित तो त्रिपुरारी असेल, अन्यथा माझा घोडा असा नेला गेला नसता.
अवश्यं कदनं भाविसैन्यस्य बलिनो महत् । स्वच्छंदचरितैः खेलन्नास्ते निर्भयधीः शिशुः
नक्कीच बलवान सेनेचा मोठा संहार होणार आहे; तो निर्भय मुलगा आपल्या इच्छेनुसार मुक्तपणे फिरतो.
तत्र गंतव्यमस्माभिः सन्नद्धै रिपुदुर्जयैः । एतन्निशम्य वचनं शत्रुघ्नस्य ससैन्यपः
आपण पूर्णपणे सज्ज होऊन तिथे जावे, शत्रूला जिंकण्यासाठी; शत्रुघ्नाचे हे शब्द ऐकून सेना तयार झाली.
सज्जीचकार सेनां तां दुर्व्यूढां चतुरंगिणीम् । सज्जां तां शत्रुजिद्दृष्ट्वा चतुरंगयुतां वराम्
त्याने चार विभागांची सेना सज्ज केली, जरी ती व्यवस्थित मांडलेली नव्हती; सज्ज सेना पाहून शत्रुघ्नाने उत्कृष्ट चार विभागांची सेना पाहिली.
आज्ञापयत्ततो गंतुं यत्र बालो हयंधरः । सा चचाल तदा सेना चतुरंगसमन्विता
मग त्याने आज्ञा दिली की जिथे मुलगा घोडा राखतो तिथे जावे; चारही विभागांनी सज्ज सेना पुढे निघाली.
कंपयंती महीभागं त्रासयंती रिपून्बलात् । सेनानीस्तं ददर्शाथ बालकं रामरूपिणम्
पृथ्वी हलवणारी, शत्रूंना भयभीत करणारी सेना; सेनापतीने त्या रामासारख्या मुलाला पाहिले.
विचार्य रामप्रतिममब्रवीद्वचनं हितम् । बाल मुंच हयश्रेष्ठं रामस्य बलशालिनः
विचार करून, त्याने रामासारख्या मुलाला हिताचे शब्द सांगितले: 'मुला, बलवान रामाचा श्रेष्ठ घोडा सोड.'
सेनानीः कालजिन्नाम तस्य भूपस्य दुर्मदः । त्वां रामप्रतिमं दृष्ट्वा कृपा मे हृदि जायते
काळजित नावाचा सेनापती, गर्विष्ठ राजा, तुला रामासारखा पाहून त्याच्या मनात दया जागी झाली.
अन्यथा तव मे दौस्थ्याज्जीवितं न भविष्यति । एतद्वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य भटस्य हि
तुझ्या हट्टामुळे, अन्यथा, तुला जीवंत राहता येणार नाही; शत्रुघ्नाच्या योद्ध्याचे हे शब्द ऐकून,
जहास किंचिदाकोपादुवाच च वचोद्भुतम् । गच्छ मुक्तोसि तं रामं कथयस्व हयग्रहम्
तो थोडा रागाने हसला आणि विलक्षण शब्द बोलला: 'जा, तुला मुक्त केले; रामाला घोडा पकडल्याची बातमी सांग.'
त्वत्तो बिभेमि नो शूर वाक्येन नयशालिना । ममात्र गणना नास्ति त्वादृशाः कोटयो यदि
शूर, मी तुझ्या शब्दांना किंवा तुझ्या शौर्याला घाबरत नाही; तुझ्यासारखे कितीही कोटी लोक असले तरी मी त्यांना मोजत नाही.
मातृपादप्रसादेन तूलीभूता न संशयः । कालजित्तव यन्नाम मात्राकारि मनोज्ञया
माझ्या आईच्या पायांच्या कृपेने मी हलका झालो आहे, यात शंका नाही; काळजित, तुझे नाव तुझ्या सुंदर आईने दिले.
पक्वबिंबफलस्येव वर्णतो न च वीर्यतः । दर्शयस्वाधुना वीर्यं स्वनामबलचिह्नितः
पक्व बिंबाच्या फळासारखा रंग आहे, पण ताकद नाही; आता तुझे नाव आणि शक्ती दाखवून शौर्य दाखव.
मां कालं तव संजित्य सत्यनामा भविष्यसि । शेष उवाच। स वाक्यैः पविनातुल्यैर्भिन्नः सुभटशेखरः
माझा पराभव करूनच तू खरे नाव मिळवशील; शेष म्हणतो: बाणासारख्या तीक्ष्ण शब्दांनी प्रमुख योद्धा जखमी झाला.
चुकोप हृदयेऽत्यतं जगाद वचनं पुनः । कस्मिन्कुले समुत्पत्तिः किं नामासि च बालक । त्वन्नाम नाभिजानामि कुलं शीलं वयस्तथा
त्याच्या मनात फार संताप आला आणि तो पुन्हा बोलला, "तू कोणत्या कुळात जन्मलास, तुझे नाव काय आहे, मुला? मला तुझे नाव, कुळ, स्वभाव किंवा वय काहीच माहिती नाही."
पादचारं रथस्थोऽहमधर्मेण कथं जये । तदात्यंतं प्रकुपितो जगाद वचनं पुनः
"मी रथावर बसणारा आहे, मी अन्यायाने तुला कसा जिंकू शकतो?" असे म्हणत तो अत्यंत संतापला आणि पुन्हा बोलू लागला.
कुलेन किं च शीलेन नाम्ना वा सुमनोहृदा । लवोऽहं लवतः सर्वाञ्जेष्यामि रिपुसैनिकान्
"कुळ, स्वभाव किंवा नाव याचा सज्जन मनाला काय उपयोग? मी लव आहे, लवाचा मुलगा आहे; मी सर्व शत्रूंच्या सैनिकांना हरवीन."
इदानीं त्वामपि भटं करिष्ये पादचारिणम् । इत्थमुक्त्वा धनुः सज्यं चकार स लवो बली
"आता मी तुलाही पायदळ सैनिक करीन." असे म्हणून बलवान लवने आपले धनुष्य सज्ज केले.
टंकारयामास तदा वीरानाकंपयन्हृदि । वाल्मीकिं प्रथमं स्मृत्वा जानकीं मातरं लवः
तेव्हा त्याने जोरात आवाज केला, ज्यामुळे वीरांच्या हृदयात धडकी भरली. लवने प्रथम वाल्मीकि आणि आपल्या आई जानकीला आठवले.
मुमोच बाणान्निशितान्सद्यः प्राणापहारिणः । कालजित्स्वधनुः कृत्वा सज्यं कोपसमन्वितः
त्याने एकदम तीक्ष्ण बाण सोडले, जे जीव घेणारे होते. काळजितने आपले धनुष्य सज्ज करून, संतापाने भरून बाण सोडले.
ताडयामास जवनो लवं रणविशारदः । तद्बाणाञ्छतधा छित्त्वा क्षणाद्वेगात्कुशानुजः
रणात निपुण असलेला जवना लववर वार करू लागला. क्षणात कुशाचा लहान भाऊ वेगाने ते बाण शंभर तुकड्यांत कापून टाकले.
सेनान्यं विरथं चक्रे वसुभिः स्वशरोत्तमैः । विरथो गजमानीतमारुरोह भटैर्निजैः
त्याने आपल्या उत्तम बाणांनी सेनापतीला रथाविना केले. रथ हरपल्यावर सेनापतीने आपल्या सैनिकांनी आणलेला हत्ती चढला.
मदोन्मत्तं महावेगं सप्तधा प्रस्रवान्वितम् । गजारूढं तु तं दृष्ट्वा दशभिर्धनुषोगतैः
तो हत्ती मदाने वेडा झाला होता, मोठ्या वेगाने सात दिशांना धावत होता. त्याला हत्तीवर बसलेले पाहून, लवने धनुष्याच्या दहा बाणांनी—
बाणैर्विव्याध विहसन्सर्वान्रिपुगणाञ्जयी । कालजित्तस्य वीर्यं तु दृष्ट्वा विस्मितमानसः
हसत हसत बाणांनी त्याच्यावर वार केला आणि सर्व शत्रू सैन्याचा पराभव केला. काळजितचे शौर्य पाहून त्याच्या मनात आश्चर्य निर्माण झाले.
गदां मुमोच महतीं महायस विनिर्मिताम् । आपतंतीं गदां वेगाद्भारायुतविनिर्मिताम्
त्याने मोठी गदा फेकली, जी प्रसिद्ध वीरांनी बनवलेली होती. ती गदा दहा हजार वजनाने बनवलेली, वेगाने धावत येत होती.
त्रिधा चिच्छेद तरसा क्षुरप्रैः सकुशानुजः । परिघं निशितं घोरं वैरिप्राणहरोदितम्
कुशाचा लहान भाऊने ती गदा क्षणात तीक्ष्ण बाणांनी तीन तुकड्यांत कापली. त्यानंतर त्याने शत्रूंचे प्राण घेणारी, भयानक आणि धारदार लोखंडी गदा फेकली.
मुक्तं पुनस्तेन लवश्चिच्छेद तरसान्वितः । छित्त्वा तत्परिघं घोरं कोपादारक्तलोचनः
ती पुन्हा त्याने फेकली, पण लवने वेगाने ती कापून टाकली. त्या भयंकर गदेला कापून, तो संतापाने डोळे लाल करून उभा राहिला.
गजोपस्थे समारूढं मन्यमानश्चुकोप ह । तत्क्षणादच्छिनत्तस्य शुंडां खड्गेन दंतिनः
हत्तीच्या पाठीवर बसलेला, स्वतःला मोठा समजून, तो संतापला. त्या क्षणी त्याने तलवारीने हत्तीची सोंड कापली.