जपंती रामरामेति मनसा वचसा स्वयम् । निनाय दिवसांस्तत्र जानकी पतिदेवता
जानकी, जी पतीवर अतिशय भक्त होती, तिने त्या ठिकाणी 'राम राम' असा जप मनात आणि उच्चारून करत दिवस घालवले.
काले सासूत पूत्रौ द्वौ मनोहरवपुर्धरौ । रामचंद्र प्रतिनिधी ह्यश्विनाविव जानकी
योग्य वेळी जानकीला दोन सुंदर मुलगे झाले, जे रामाचे प्रतिनिधी होते, जसे अश्विनद्वय.
तच्छ्रुत्वा तु मुनिर्हृष्टो जानक्याः पुत्रसंभवम् । चकार जातकर्मादि संस्कारान्मंत्रवित्तमः
जानकीच्या पुत्रांचा जन्म ऐकून, मंत्रविद्या जाणणाऱ्या ऋषीला आनंद झाला आणि त्याने जन्माचे विधी व इतर संस्कार केले.
कुशैर्लवैश्च वाल्मीकिर्मुनिः कर्माणि चाचरत् । तन्नाम्ना पुत्रयोराख्या कुशो लव इति स्फुटा
वाल्मिकी ऋषीने कुश आणि लव या मुलांसाठी विधी केले, आणि त्यांची नावे स्पष्टपणे कुश व लव ठेवली.
वाल्मीकिर्यत्र विरजा मंगलं तद्यथाचरत् । अत्यंतं हृष्टचित्ता सा बभूव कमलेक्षणा
वाल्मिकी जिथे जिथे शुभ विधी करायचा, तिथे कमलासारख्या डोळ्यांची ती स्त्री अत्यंत आनंदी व्हायची.
तद्दिने लवणं हत्वा शत्रुघ्नः स्वल्पसैनिकः । आगमच्चाश्रमे चास्य वाल्मीकेर्निशि शोभने
त्या दिवशी शत्रुघ्नाने थोड्या सैन्याने लवणाचा वध केला आणि रात्री वाल्मिकीच्या सुंदर आश्रमात आला.
तदा वाल्मीकिना शिष्टः शत्रुघ्नो रघुनायकम् । मा शंस जानकीपुत्रौ कथयिष्याम्यहं पुरः
तेव्हा वाल्मिकीच्या सांगण्यानुसार रघुवंशाचा प्रमुख शत्रुघ्नाला सांगितले, 'जानकीच्या मुलांबद्दल काही सांगू नको; मी स्वतः कथा सांगणार आहे.'
जानकीपुत्रकौ तत्र ववृधाते मनोरमौ । कंदमूलफलैः पुष्टौ व्यदधादुन्मदौ वरौ
तिथे जानकीचे दोन सुंदर पुत्र वाढले, कंद, मूळ आणि फळांनी पुष्ट झाले, बलवान व श्रेष्ठ झाले, आणि थोडेसे उन्मत्तही.
शुक्लप्रतिपदायाश्च शशीव सुमनोहरौ । कालेन संस्कृतौ जातावुपनीतौ मनोहरौ
शुक्ल प्रतिपदेला, दोन्ही मोहक मुलांना योग्य वेळी संस्कार व उपनयन झाले, ते चंद्रासारखे तेजस्वी दिसत होते.
उपनीयमुनिर्वेदं सांगमध्यापयत्सुतौ । सरहस्यं धनुर्वेदं रामायणमपाठयत्
ऋषीने मुलांना उपनयन करून वेद आणि त्याच्या शाखा शिकवल्या, तसेच धनुर्विद्या व रामायणाची गोपनीय विद्या दिली.
वाल्मीकिना च धनुषी दत्ते स्वर्णसुभूषिते । अभेद्ये सगुणे श्रेष्ठे वैरिवृंदविदारणे
वाल्मिकीने त्यांना सुवर्णाने सजलेली, तुटू न शकणारी, सर्व गुणांनी युक्त, शत्रूंचा नाश करणारी उत्तम धनुष्ये दिली.
इषुधी बाणसंपूर्णौ अक्षये करवालके । चर्माण्यभेद्यानि ददौ जानक्यात्मजयोस्तदा
त्यांनी जानकीच्या पुत्रांना अक्षय बाणांनी भरलेली तूटी, करवल्या आणि भेदू न शकणारी ढाल दिली.
धनुर्धरौ धनुर्वेदपारगावाश्रमे मुदा । चरंतौ तत्र रेजाते अश्विनाविव शोभनौ
धनुष्य घेऊन आणि धनुर्विद्येत पारंगत, दोघे आश्रमात आनंदाने फिरत होते, अश्विनद्वयासारखे तेजस्वी दिसत होते.
जानकी वीक्ष्य पुत्रौ द्वौ खड्गचर्मधरौ वरौ । परमं हर्षमापन्ना विरहोद्भवमत्यजत्
जानकीने आपल्या दोन पुत्रांना तलवार व ढाल घेऊन तेजस्वी दिसताना पाहिले, तिला अत्यंत आनंद झाला आणि विरहाचा दुःख दूर झाले.
एष ते कथितो विप्र जानक्याः पुत्रसंभवः । अतः शृणुष्व यद्वृत्तं वीरबाहुविकृंतनम्
हे ब्राह्मण, जानकीच्या पुत्रांचा जन्म तुला सांगितला; आता वीरबाहूने केलेल्या कृत्यांची कथा ऐक.
शेष उवाच। शत्रुघ्नो निजवीराणां छिन्नान्बाहून्निरीक्षयन् । उवाच तान्सुकुपितो रोषसंदंशिताधरः
शेष म्हणतो: शत्रुघ्नाने आपल्या वीरांचे छाटलेले हात पाहिले, आणि तो अत्यंत संतप्त होऊन, रागाने थरथरत्या ओठांनी त्यांना म्हणाला.
केन वीरेण वो बाहुकृंतनं समकारि भोः । तस्याहं बाहू कृंतामि देवगुप्तस्य वै भटाः
'कोणत्या वीराने तुमचे हात छाटले, हे सैनिकांनो? मी त्या देवांनी रक्षित असलेल्या वीराचे हात छाटीन.'
न जानाति महामूढो रामचंद्र बलं महत् । इदानीं दर्शयिष्यामि पराक्रांत्या बलं स्वकम्
'तो मूर्ख रामचंद्राची मोठी ताकद ओळखत नाही; आता मी माझी शक्ती पराक्रमाने दाखवीन.'
स कुत्र वर्तते वीरो हयः कुत्र मनोरमः । को वाऽगृह्णात्सुप्तसर्पान्मूढो ज्ञात्वा पराक्रमम्
तो वीर आता कुठे आहे, तो सुंदर घोडा कुठे आहे? त्याची शक्ती माहिती असताना, कोण मूर्खपणाने झोपलेल्या सापांना पकडेल?
इति ते कथिता वीरा विस्मिता दुःखिता भृशम् । रामचंद्र प्रतिनिधिं बालकं समशंसत
असे सांगितल्यावर ते वीर आश्चर्यचकित आणि फार दुःखी झाले; त्यांनी त्या मुलाला रामाचा प्रतिनिधी म्हणून ओळखले.
स श्रुत्वा रोषताम्राक्षो बालकेन हयग्रहम् । सेनान्यं वै कालजितमाज्ञापयद्युयुत्सुकः
हे ऐकून त्याचे डोळे रागाने लाल झाले; तो युद्धाची इच्छा धरून सेनापती काळजित याला घोडा पकडायला आज्ञा दिली.
सेनानीः सकलां सेनां व्यूहयस्व ममाज्ञया । रिपुः संप्रति गंतव्यो महाबलपराक्रमः
सेनापती, माझ्या आज्ञेवर सर्व सेना सज्ज कर; आता आपल्याला बलवान आणि पराक्रमी शत्रूला सामोरे जावे लागेल.
नायं बालो हरिर्नूनं भविष्यति हयंधरः । अथवा त्रिपुरारिः स्यान्नान्यथा मद्धयापहृत्
हा मुलगा नक्कीच साधा नाही, तो घोड्याचा रक्षकही होणार नाही; कदाचित तो त्रिपुरारी असेल, अन्यथा माझा घोडा असा नेला गेला नसता.
अवश्यं कदनं भाविसैन्यस्य बलिनो महत् । स्वच्छंदचरितैः खेलन्नास्ते निर्भयधीः शिशुः
नक्कीच बलवान सेनेचा मोठा संहार होणार आहे; तो निर्भय मुलगा आपल्या इच्छेनुसार मुक्तपणे फिरतो.
तत्र गंतव्यमस्माभिः सन्नद्धै रिपुदुर्जयैः । एतन्निशम्य वचनं शत्रुघ्नस्य ससैन्यपः
आपण पूर्णपणे सज्ज होऊन तिथे जावे, शत्रूला जिंकण्यासाठी; शत्रुघ्नाचे हे शब्द ऐकून सेना तयार झाली.
सज्जीचकार सेनां तां दुर्व्यूढां चतुरंगिणीम् । सज्जां तां शत्रुजिद्दृष्ट्वा चतुरंगयुतां वराम्
त्याने चार विभागांची सेना सज्ज केली, जरी ती व्यवस्थित मांडलेली नव्हती; सज्ज सेना पाहून शत्रुघ्नाने उत्कृष्ट चार विभागांची सेना पाहिली.
आज्ञापयत्ततो गंतुं यत्र बालो हयंधरः । सा चचाल तदा सेना चतुरंगसमन्विता
मग त्याने आज्ञा दिली की जिथे मुलगा घोडा राखतो तिथे जावे; चारही विभागांनी सज्ज सेना पुढे निघाली.
कंपयंती महीभागं त्रासयंती रिपून्बलात् । सेनानीस्तं ददर्शाथ बालकं रामरूपिणम्
पृथ्वी हलवणारी, शत्रूंना भयभीत करणारी सेना; सेनापतीने त्या रामासारख्या मुलाला पाहिले.
विचार्य रामप्रतिममब्रवीद्वचनं हितम् । बाल मुंच हयश्रेष्ठं रामस्य बलशालिनः
विचार करून, त्याने रामासारख्या मुलाला हिताचे शब्द सांगितले: 'मुला, बलवान रामाचा श्रेष्ठ घोडा सोड.'
सेनानीः कालजिन्नाम तस्य भूपस्य दुर्मदः । त्वां रामप्रतिमं दृष्ट्वा कृपा मे हृदि जायते
काळजित नावाचा सेनापती, गर्विष्ठ राजा, तुला रामासारखा पाहून त्याच्या मनात दया जागी झाली.