मुहूर्तेनापि संज्ञां सा प्राप्य दुःखपरिप्लुता । जगाद रामचरणौ स्मंरती शोकविक्षता
थोड्या वेळाने ती पुन्हा शुद्धीवर आली, पण दुःखाने व्याकुळ होती; तिने रामाच्या चरणांची आठवण काढत, शोकाने विदीर्ण मनाने बोलायला सुरुवात केली.
रघुनाथो महाबुद्धिस्त्यजते मां कथं महान् । यो मदर्थे पयोराशिं बद्धवान्वानरैर्युतः
'रघुनाथ, जो मोठा बुद्धिमान आणि महान आहे, तो मला कसा काय टाकतो? ज्याने माझ्यासाठी वानरांच्या मदतीने समुद्रावर पूल बांधला?'
स कथं मां महावीरो निष्पापां रजकोक्तितः । त्यजिष्यति ममैवात्र दैवं तु प्रतिकूलितम्
'तो महान वीर मला, जी निरपराध आहे, फक्त एका धुण्यावाल्याच्या बोलण्यावरून कसा काय सोडून देईल? इथे माझे नशीबच माझ्याविरुद्ध आहे.'
एवं वदन्ती पुनरपि मूर्च्छां प्राप्ता विदेहजा । मूर्च्छितां तां समीक्ष्याथ रुरोद विकृतस्वरः
अशी बोलता बोलता पुन्हा एकदा विदेहराजाची मुलगी बेशुद्ध झाली; तिला बेशुद्ध पडलेली पाहून तो विकृत आवाजात रडू लागला.
पुनः संज्ञामवाप्यैवं सौमित्रिं निजगाद सा । दुःखातुरं वीक्षमाणा रुद्धकंठं सुदुःखिता
ती पुन्हा शुद्धीवर येऊन, दुःखाने गहिवरलेल्या गळ्याने, फार दुःखी अवस्थेत सौमित्राला पाहत म्हणाली.
सौमित्रे गच्छ रामं त्वं धर्ममूर्तिं यशोनिधिम् । मद्वाक्यमेवैतद्ब्रूयाः समक्षं तपसां निधेः
'सौमित्रा, तू रामाकडे जा, जो धर्माचा मूर्तिमंत आणि कीर्तीचा खजिना आहे; माझे हे शब्द तपस्व्यांच्या समोर त्याला सांग.'
मां तत्याज भवान्यद्वै जानन्नपि विपापिनीम् । कुलस्य सदृशं किं वा शास्त्रज्ञानस्य तत्फलम्
'त्याने मला, दोषारोप झालेली आहे हे माहीत असूनही, टाकले; हे त्याच्या कुळाला शोभणारे आहे का, की त्याच्या शास्त्रज्ञानाचे हे फळ आहे?'
नित्यं तव पदे रक्तां त्वदुच्छिष्टभुजं हि माम् । भवांस्तत्याज तत्सर्वं मम दैवं तु कारणम्
'मी नेहमी तुझ्या पायांवर प्रेम करणारी, तुझ्या उरलेल्या अन्नावरच जगणारी, तरीही तू मला टाकलेस; हे सगळे माझ्या नशिबामुळेच घडले.'
कल्याणं तव सर्वत्र भूयाद्वीरवरोत्तम । अहं तावद्वने त्वां हि स्मरंती प्राणधारिका
'वीरश्रेष्ठा, तुझ्या सर्वत्र कल्याण होवो; मी मात्र वनात राहून, तुझी आठवण ठेवत, आपले प्राण टिकवीन.'
मनसा कर्मणा वाचा भवानेव ममोत्तमः । अन्ये तुच्छीकृताः सर्वे मनसा रघुवंशज
'मनाने, कृतीने आणि वाणीने, तूच माझ्यासाठी श्रेष्ठ आहेस; बाकी सर्वजण, हे रघुवंशज, माझ्या मनात तुच्छच आहेत.'
भवेभवे भवानेव पतिर्भूयान्महीश्वर । त्वत्पदस्मरणानेक हतपापा सतीश्वरी
'प्रत्येक जन्मात तूच माझा पती होशील, हे पृथ्वीचे अधिपती; तुझ्या चरणांची आठवण ठेवून, मी पवित्र आणि सती, अनेक पापांपासून मुक्त होते.'
श्वश्रूजनं ब्रूहि सर्वं मत्संदेशं रघूत्तम । त्यक्ता वने महाघोरे रामेण निरघा सती
'रघुकुळातील श्रेष्ठा, माझ्या सासरच्या सर्वांना माझा संदेश सांग; रामाने मला, जी पवित्र आहे, या भयंकर वनात टाकले, हे त्यांना कळव.'
स्मरामि चरणौ युष्मद्वने मृगगणैर्युते । अंतर्वत्नी वने त्यक्ता रामेण सुमहात्मना
'वनात, हरणांच्या कळपांनी वेढलेल्या या ठिकाणी, मी तुझे चरण आठवते; अंतरंग पत्नी, राम या महात्म्याने वनात टाकली.'
सौमित्रे शृणु मद्वाक्यं भद्रं भूयाद्रघूत्तमे । इदानीं संत्यजे प्राणान्रामवीर्यं सुरक्षती
'सौमित्रा, माझे शब्द ऐक—रघुकुळातील श्रेष्ठावर नेहमीच कल्याण होवो; आता मी आपले प्राण सोडते, रामाच्या पराक्रमाने सुरक्षित आहे.'
त्वं रामवचनं तथ्यं यत्करोषि शुभं तव । परतंत्त्रेण तत्कार्यं रामपादाब्जसेविना
तू रामांनी दिलेल्या सत्य आणि शुभ आज्ञेप्रमाणे वागत आहेस; हे तुझ्यासाठी कल्याणकारक आहे. दुसऱ्याच्या अधीन असतानाही, जो रामाच्या चरणांची सेवा करतो, त्याने हे कर्तव्य पार पाडले पाहिजे.
गच्छ त्वं राम सविधे शिवाः पंथान एव ते । ममोपरि कृपा कार्या स्मर्तव्याहं कदा कदा
आता तू रामांच्या जवळ जा; तुझ्यासाठी हा मार्ग खरंच शुभ आहे. माझ्यावर दया दाखवावी लागेल; वेळोवेळी मला आठवत जा.
इत्युक्त्वा मूर्च्छिता भूमौ पपात पुरतस्तदा । लक्ष्मणो दुःखमापेदे वीक्ष्य मूर्च्छितजानकीम्
असं सांगून ती त्याच्या समोर जमिनीवर बेशुद्ध होऊन पडली; लक्ष्मणाने जानकीला बेशुद्ध अवस्थेत पाहून फार दुःखी झाला.
वीजयामास वासोग्रैः संज्ञां प्राप्तां प्रकृत्य च । सौमित्रिः सांत्वयामास वचनैर्मधुरैर्मुहुः
त्याने तिच्या अंगावर मऊ वस्त्रांनी वारा घातला, त्यामुळे तिला शुद्ध आली; सुमित्रेच्या मुलाने तिला पुन्हा पुन्हा गोड शब्दांनी धीर दिला.
लक्ष्मण उवाच। एष गच्छामि रामं वै गत्वा शंसामि सर्वशः । समीपे ते मुनेरस्ति वाल्मीकेराश्रमो महान्
लक्ष्मण म्हणाला: मी आता रामांकडे जातो; जाऊन सर्व काही सांगतो. तुझ्या जवळच वाल्मिकी ऋषींचे मोठे आश्रम आहे.
इत्युक्त्वा तां परिक्रम्य दुःखितो बाष्पपूरितः । मुंचन्नश्रुकलां दुःखाद्ययौ रामं महीपतिम्
असं सांगून, दुःखी आणि डोळ्यात अश्रू भरून, तिला प्रदक्षिणा घालून, दुःखाने अश्रू टाकत, तो राम राजाकडे गेला.
जानकी देवरं यांतं वीक्ष्य विस्मितलोचना । हसत्ययं महाभागो लक्ष्मणो देवरो मम
जानकीने आपल्या देवराला जाताना पाहिलं आणि आश्चर्याने डोळे मोठे केले: 'हा महान लक्ष्मण, माझा देवर, हसतो आहे.'
कथं मां प्राणतः प्रेष्ठां विपापां राघवोऽत्यजत् । इति संचिंतयंती सा तमैक्षदनिमेषणा
'राघवाने मला, आपली प्रिय आणि निष्पाप पत्नी, जिवंत असताना कसं टाकून दिलं?' असं विचार करत ती न बडबडता त्याच्याकडे पाहू लागली.
जाह्नवीं सर्वथोत्तीर्णां ज्ञात्वा सत्यं स्वहापनम् । पतिता प्राणसंदेहं प्राप्ता मूर्च्छां गता तदा
आपण पूर्णपणे जाह्नवी पार केली आणि आपलं अर्पण खरं आहे हे जाणून, ती पडली, प्राण धोक्यात आले, आणि बेशुद्ध झाली.
तदा हंसाः स्वपक्षाभ्यां जलमानीय सर्वतः । सिषिचुर्मधुरो वायुर्ववौ पुष्पसुगंधिमान्
तेव्हा हंसांनी आपल्या पंखांनी सर्व बाजूंनी पाणी आणून शिंपडलं; फुलांच्या सुगंधाने भरलेली गोड वारा वाहू लागली.
करिणः पुष्करैः स्वीयैर्जलपूर्णैः समंततः । व्याप्तं शरीरं रजसा क्षालयंत इवागताः
हत्ती आपल्या कमळात पाणी भरून आले आणि तिच्या अंगावर धूळ उडवू लागले, जणू काही तिचं अंग धूत आहेत.
मृगास्तदंतिकं प्राप्य संतस्थुर्विस्मितेक्षणाः । नगाः पुष्पयुता आसंस्तत्कालं मधुना विना
मृग तिच्या जवळ आले आणि आश्चर्याने पाहू लागले; त्या वेळी झाडे फुलांनी सजली होती, पण त्यांना मध नव्हता.
एतस्मिन्समये वृत्ते संज्ञां प्राप्य तदा सती । विललाप सुदुःखार्ता रामरामेति जल्पती
या सगळ्या घडामोडींमध्ये, त्या वेळी, सतीला शुद्ध आली; ती फार दुःखाने व्याकुळ होऊन 'राम, राम' असं पुटपुटत रडू लागली.
हा नाथ दीनबंधो हे करुणामयसंनिधे । अपराधादृते मां त्वं कथं त्यजसि वै वने
'हाय नाथ, दीनांचा मित्र, करुणेचा सागर, मी काही अपराध केला नसताना तू मला या जंगलात कसा टाकून देतोस?'
इत्येवमादिभाषंती विलपंती मुहुर्मुहुः । इतस्ततः प्रपश्यंती संमूर्च्छंती पुनःपुनः
अशा प्रकारे ती वारंवार अश्रूंनी बोलत राहिली, इकडे तिकडे पाहात, पुन्हा पुन्हा बेशुद्ध होत राहिली.
तदा स्वशिष्यैर्भगवान्वाल्मीकिः संगतो वनम् । शुश्राव रुदितं तत्र करुणास्वरभाषितम्
तेव्हा भगवान वाल्मिकी आपल्या शिष्यांसह जंगलात आले; तिथे त्यांनी तिचं करूण स्वरातील रडणं ऐकलं.