रुक्मिण्या सह धर्मात्मा देवकीनंदनोऽव्ययः । उवास सुसुखेनैव दिव्यहर्म्यतले शुभे
धर्मात्मा, अविनाशी देवकीनंदन रुक्मिणीसोबत दिव्य आणि सुंदर महालाच्या छतावर आनंदाने राहू लागला.
तया वै रमयामास नारायण इव श्रिया । संस्तूयमानो मुनिभिर्दिवि देवगणैरपि
तो तिच्यासोबत अगदी नारायणासारखा लक्ष्मीबरोबर रमला, आणि ऋषी तसेच स्वर्गातील देवतांनी त्याचे स्तुतीगान केले.
अहन्यहनि हृष्टात्मा सुखेनैव जनार्दनः । अथोवास सुशोभायां द्वारवत्यां सनातनः
दिवसेंदिवस आनंदी मनाने, सनातन जनार्दन सुंदर द्वारका नगरीत सुखाने वास्तव्य करू लागला.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे श्रीकृष्णचरिते रुक्मिणीविवाहकथनंनाम अष्टाचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमामहेश्वर संवादातील श्रीकृष्णचरित्रातील रुक्मिणीविवाहकथन नावाचा दोनशे अठ्ठेचाळीसावा अध्याय पूर्ण झाला.
श्रीरुद्र उवाच- सत्राजितस्य तनया नाम्ना सत्या यशस्विनी । पृथिव्यंशेन संभूता भार्यां कृष्णस्य वा परा
श्रीरुद्र म्हणाले — सत्राजिताची कन्या, सती आणि यशस्विनी, पृथ्वीचा अंश घेऊन जन्मलेली, ती कृष्णाची पत्नी किंवा दुसरी म्हणून ओळखली जाते.
वैवस्वती महाभागा कालिंदी नाम नामतः । तृतीया तस्य भार्या सा लीलांशा समुपस्थिता
वैवस्वती, फार पुण्यवती, कालिंदी नावाने प्रसिद्ध, कृष्णाची तिसरी पत्नी होती; ती लीलामूर्तीचा अंश म्हणून आली.
विंदानुविंदस्य सुतां मित्रविंदां शुचिस्मिताम् । स्वयंवरस्थितां कन्यामुपयेमे जनार्दनः
विंदा आणि अनुविंदाची कन्या, शुद्ध हास्य असलेली मित्रविंदा, स्वतःच्या स्वयंवरात उभी असताना जनार्दनाने तिला वरण केले.
पाशेनैकेन बद्ध्वा तान् वृषभान्सप्तदुर्मदान् । तां वीर्यशुल्कां जग्राह पद्मपत्रायतेक्षणः
पद्मासारख्या डोळ्यांची ती कन्या, वीरशुल्क म्हणून, कृष्णाने एकाच दोरीने सात गर्विष्ठ वृषभांना बांधून तिला जिंकले.
सत्राजितो महारत्नं स्यमंताख्यं महीपतिः । अनुजाय ददौ सोऽयं प्रसेनाय महात्मने
सत्राजित राजाकडे स्यमंतक नावाचा मोठा रत्न होता; त्याने ते आपल्या लहान भावाला, महान आत्मा प्रसैनाला दिले.
ययाचे तं मणिवरं कदाचिन्मधुसूदनः । उवाच वासुदेवं तं प्रसेनः प्रसभं तदा
एकदा मधुसूदनाने तो उत्तम मणी मागितला; तेव्हा प्रसैनाने वासुदेवाला ठामपणे उत्तर दिले.
प्रसेन उवाच- भारानष्टसुवर्णानि नित्यं प्रसवते मणिः । तस्मात्कस्य न दातव्यं स्यमंताख्यमिदं मया
प्रसैन म्हणाला — हा मणी नेहमी हरवलेले सोने निर्माण करतो; म्हणून मी हा स्यमंतक कुणालाही देऊ शकत नाही.
महादेव उवाच- कृष्णस्तु तदभिप्रायं ज्ञात्वा तूष्णीमुवास ह । कदाचिन्मृगयां कर्त्तुं कृष्णः सर्वैर्यदूत्तमैः
महादेव म्हणाले — कृष्णाने त्याचा हेतू ओळखून गप्प बसला; एकदा कृष्ण सर्व श्रेष्ठ यादवांसह शिकार करायला गेला.
प्रविवेश महारण्यं प्रसेनाद्यैर्महाबलैः । प्रत्येकं वै मृगान्हंतुमनुयाताः सहस्रशः
तो प्रसैन आणि इतर बलाढ्यांसह मोठ्या अरण्यात गेला; हजारो लोक वेगवेगळ्या प्राण्यांची शिकार करण्यासाठी त्याच्या मागे गेले.
एक एव महारण्ये प्रसेनो दूरमागतः । तं सिंहो दृष्टमासाद्य हत्वा रत्नं जहार सः
मोठ्या जंगलात प्रसैन एकटाच दूर गेला; तेव्हा एका सिंहाने त्याला पाहून मारले आणि ते रत्न घेऊन गेला.
तं सिंहं जांबबान्हत्वा मणिं गृह्य महाबलः । प्रविवेश बिलं तूर्णं दिव्यस्त्रीभिर्निषेवितम्
महाबली त्या सिंहाला हाताने मारून, तो रत्न उचलून, दिव्य स्त्रियांनी वेढलेल्या गुहेत तो झपाट्याने शिरला.
तस्मिन्नस्तंगते सूर्ये वासुदेवं सहानुगः । चतुर्थ्यामुदितं चंद्रं दृष्ट्वा स्वं पुरमाविशत्
सूर्य मावळल्यावर, वासुदेव आपल्या अनुयायांसह, चतुर्थीच्या रात्री चंद्र उगवलेला पाहून, स्वतःच्या नगरात गेला.
ततः सर्वे पुरजनाः कृष्णं प्रोचुः परस्परम् । हत्वा प्रसेनं गोविंदो मृगव्याजेन कानने
तेव्हा सर्व नगरवासी एकमेकांत म्हणू लागले, 'गोविंदाने प्रसैनाला शिकार करताना जंगलात मारले.'
स्यमंतकं मणिवरमग्रहीदविशंकया । तदाकर्ण्य हरिस्तस्मिन्द्वारकाजनभाषितम्
'त्याने कुठलीही शंका न ठेवता उत्तम स्यमंतक रत्न घेतले.' द्वारकेच्या लोकांनी असे बोललेले ऐकून, हरी—
अज्ञलोकभयात्सर्वैर्यदुभिर्गहनं ययौ । दर्शयामास तान्सर्वान्सिंहेन निहतं वने
अज्ञ लोकांच्या गैरसमजुतीच्या भीतीने, तो सर्व यादवांसह जंगलात गेला आणि तिथे सर्वांना सिंहाने मारलेला प्रसैन दाखवला.
लब्धात्मशुद्धिस्तत्रैव संस्थाप्य महतीं चमूम् । एकः शार्ङ्गगदापाणिर्जगाम गहनं वनम्
स्वतःची शुद्धता मिळवून, तिथेच मोठी फौज ठेवली आणि एकटा, शार्ङ्ग धनुष्य व गदा हातात घेऊन, दाट जंगलात शिरला.
दृष्ट्वा महाबिलं कृष्णः प्रविवेश विशंकितः । तत्र नाना मणिवरद्योतिते विमले गृहे
मोठी गुहा पाहून, कृष्ण साशंकपणे आत गेला आणि तिथे विविध उत्तम रत्नांनी उजळलेल्या, निर्मळ घरात—
सुतं जांबवतो धात्री दोलामारोप्य लीलया । दोलामुखे मणिं धृत्वा दोलयन्गायती मुदा
जांबवंताच्या मुलाची धाई त्याला खेळता खेळता झुल्यावर ठेवून, झुल्याच्या पुढे रत्न धरून, आनंदाने झुला झुलवत गाणे गात होती.
सिंहः प्रसेनमवधीत्सिंहो जांबवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमंतकः
सिंहाने प्रसैनाला मारले, आणि तो सिंह जांबवंताने ठार केला. 'गोड बाळा, रडू नकोस; हेच तुझे स्यमंतक रत्न आहे.'
तच्छ्रुत्वा वासुदेवोऽथ शंखं दध्मौ प्रतापवान् । तेन नादेन महता निर्जगामात्र जांबवान्
हे ऐकून, पराक्रमी वासुदेवाने शंख फुंकला; त्या मोठ्या आवाजाने जांबवंत तिथे बाहेर आला.
तयोर्युद्धमभूद्घोरं दशरात्रं निरंतरम् । मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्च सर्वभूतभयावहम्
त्यांच्यात दहा दिवस अखंड भीषण युद्ध झाले, वज्रासारख्या मुठीने, सर्व प्राण्यांना भयभीत करणारे.
कृष्णस्य बलवृद्धिं च तथात्मबलसंक्षयम् । अवेक्ष्य पूर्ववचनं बुबुधे परमात्मनः
कृष्णाची वाढती ताकद आणि स्वतःची कमी होत चाललेली शक्ती पाहून, त्याला पूर्वीचे परमात्म्याचे शब्द आठवले.
सोऽयं रामोऽवतीर्णोऽत्र धर्मत्राणाय वै पुनः । स आगतो मम स्वामी दातुं मम मनोरथम्
'हा रामच पुन्हा धर्माच्या रक्षणासाठी येथे अवतरला आहे; माझ्या मनातील इच्छा पूर्ण करायला माझा स्वामी आला आहे.'
एवं ज्ञात्वाथ ऋक्षेशो निर्वर्त्य रणकर्म तत् । प्रांजलि प्राह गोविंदं को भवानिति विस्मयात्
असे समजून, ऋक्षराजाने युद्ध थांबवून, हात जोडून आश्चर्याने गोविंदाला विचारले, 'आपण कोण?'
निवर्त्य कदनं शौरिः प्रोचे गंभीरया गिरा । श्रीकृष्ण उवाच- पुत्रोऽहं वसुदेवस्य वासुदेव इतीरितः
युद्ध थांबवून, शौर्याने गंभीर आवाजात सांगितले: 'मी वसुदेवाचा पुत्र, वासुदेव असे मला म्हणतात.'
ममरत्नं स्यमंताख्यं हृतवांस्त्वं सुनिर्भयः । तद्दीयतां च शीघ्रं मे अन्यथा वधमेष्यसि
'तू माझे स्यमंतक नावाचे रत्न निर्भयपणे घेतले आहेस; ते लवकर माझ्याकडे परत दे, नाहीतर तुला मृत्यू येईल.'