संज्ञां प्राप्तं तु संवीक्ष्य रामचंद्रं सुदुःखितम् । उवाच दुःखनाशाय वाक्यं तु सुमनोहरम्
रामाला शुद्धीवर आलेला आणि फार दुःखी पाहून, भरताने त्याचे दुःख दूर व्हावे म्हणून अत्यंत मधुर शब्द बोलले.
कोऽयं वै रजकः किंतु वाच्यं वाक्यं यथाब्रवीत् । जिह्वाच्छेदं करिष्यामि जानकीवाच्यकारिणः
हा धोप्या कोण आहे आणि त्याने नेमके काय बोलले? सीतेबद्दल अपशब्द बोलणाऱ्याची जीभ मी कापून टाकीन.
तदा रामोऽब्रवीद्वाक्यं रजकस्य मुखोद्गतम् । श्रुतं चारेण तत्सर्वं भरताय महात्मने
तेव्हा रामाने धोप्याच्या तोंडून निघालेले ते शब्द, जे गुप्तहेराने ऐकले होते, ते सर्व भरताला सांगितले.
तच्छ्रुत्वा भरतः प्राह भ्रातरं दुःखशोकिनम् । जानकीवह्निशुद्धाभूल्लंकायां वीरपूजिता
हे ऐकून भरताने दुःखाने भरलेल्या भावाला म्हटले, 'लंकामध्ये सीता अग्निपरीक्षेत शुद्ध झाली आणि वीरांनी तिचा सन्मान केला.'
ब्रह्माब्रवीदियं शुद्धा पिता दशरथस्तव । कथं सा रजकोक्तित्वाद्धातव्या लोकपूजिता
'ब्रह्मदेव आणि तुझे वडील दशरथ यांनीही तिला शुद्ध म्हटले. जगात जिचा सन्मान होतो, ती एका धोप्याच्या शब्दामुळे कशी टाकून द्यावी?'
ब्रह्मादिसंस्तुता कीर्तिस्तवलोकान्पुनाति हि । सा कथं रजकोक्त्या वै कलुषाद्य भविष्यति
'जिच्या कीर्तीचे ब्रह्मादिकांनी स्तुती केली, ती कीर्ती जगाला पावन करते. अशा सीतेला धोप्याच्या बोलण्यामुळे आज अपवित्र कशी मानावे?'
तस्मात्त्यज महादुःखं सीतावाच्यसमुद्भवम् । कुरु राज्यं तया सार्धमंतर्वत्न्या सुभाग्यया
'म्हणून, सीतेबद्दलच्या निंदेमुळे निर्माण झालेले हे मोठे दुःख सोडून दे. तुझ्या भाग्यवती पत्नीसमवेत राज्य कर.'
त्वं कथं स्वशरीरं तु हातुमिच्छसि शोभनम् । वयं हताः स्म सर्वेऽद्य त्वां विना दुःखनाशकम्
'तू आपले हे पवित्र शरीर कसे सोडू इच्छितोस? तुझ्याशिवाय आम्ही सर्वजण जणू मेलोच आहोत, कारण तूच आमचे दुःख दूर करणारा आहेस.'
क्षणं सीता न जीवेत त्वां विना सुमहोदया । तस्मात्पतिव्रता साकं भुनक्तु विपुलां श्रियम्
'म्हणूनच, मोठ्या भाग्याची सीता तुझ्याशिवाय एक क्षणही जगू शकणार नाही. म्हणून, पतीवर निष्ठा असलेली ती तुझ्यासोबत मोठे सौख्य उपभोगू दे.'
इति वाक्यं समाकर्ण्य भरतस्य च धार्मिकः । पुनरेव जगादेमं वाक्यं वाक्यविदां वरः
भरताने सांगितलेल्या या शब्दांचे ऐकून, धर्मशील राम, उत्तम वक्ता, पुन्हा असे म्हणाला:
यत्त्वं कथयसि भ्रातस्तत्सर्वं धर्मसंयुतम् । परं यद्वच्म्यहं वाक्यं तत्कुरुष्व ममाज्ञया
'भाऊ, तू जे काही सांगितलेस ते सर्व धर्माला अनुरूप आहे. पण आता मी आणखी एक गोष्ट सांगतो, ती माझ्या आज्ञेने कर.'
जानाम्येनां वह्निशुद्धां पवित्रां लोकपूजिताम् । लोकापवादाद्भीतोऽहं त्यजामि स्वां तु जानकीम्
'मला माहीत आहे की सीता अग्निपरीक्षेत शुद्ध झाली, पवित्र आहे आणि जगात तिचा सन्मान होतो. पण लोकांच्या निंदेच्या भीतीने मला माझी सीता सोडावी लागेल.'
तस्मात्करे शितं धृत्वा करवालं सुदारुणम् । शिरश्छिंध्यथवा जायां जानकीं मुंच वै वने
'म्हणून, हातात तीक्ष्ण तलवार घे आणि माझे डोके छाट, किंवा सीतेला वनात सोडून दे.'
इति वाक्यं समाकर्ण्य रामस्य भरतोऽपतत् । मूर्च्छितः सन्क्षितौ देहे कंपयुक्तः सबाष्पकः
रामाची ही वचने ऐकून, भरत जमिनीवर कोसळला, शुद्ध हरपला, त्याचे शरीर थरथरत होते आणि डोळ्यातून अश्रू वाहत होते.
वात्स्यायन उवाच। जगत्पवित्रसत्कीर्ति जानक्या वाच्यवाचनम् । कथं समकरोत्स्वामी तन्मे कथय सुव्रत
वात्स्यायन म्हणाले, 'हे सुभग व्रत धारण करणाऱ्या, जगाला पावन करणाऱ्या आणि प्रसिद्ध असलेल्या जानकीच्या प्रश्नोत्तराची कथा प्रभूंनी कशी केली, ते मला सांग.'
यथा मे मनसः सौख्यं भविष्यति सुशोभनम् । तथा कुरुष्व शेषाद्य त्वन्मुखान्निःसृतामृतम् । पिबतस्तृप्तिरेव स्याद्यया संसृतिकृं तनम्
माझ्या मनाला उत्तम आनंद मिळावा म्हणून, आता उरलेली कथा तू सांग. तुझ्या मुखातून येणारे अमृत मी प्यावे, ज्यामुळे मन तृप्त होते आणि संसाराच्या बंधनातून मुक्ती मिळते.
शेष उवाच। मिथिलायां महापुर्यां जनको नाम भूपतिः । तस्यां करोति सद्राज्यं धर्मेणाराधयन्प्रजाः
शेष म्हणाले, मिथिला या महानगरात जनक नावाचा एक राजा होता. तो धर्माने प्रजा संतुष्ट करून उत्तम राज्यकारभार करत असे.
तस्य संकर्षतो भूमिं सीतया दीर्घमुख्यया । सीरध्वजस्य निरगात्कुमारी ह्यतिसुंदरी
एकदा तो राजा नांगर चालवीत असताना, त्या नांगराच्या ओळीतून दीर्घमुखी, अतिशय सुंदर अशी एक कन्या प्रकट झाली.
तदात्यंतं मुदं प्राप्तः सीरकेतुर्महीपतिः । सीता नामाकरोत्तस्या मोहिन्या जगतः श्रियः
त्या वेळी सीराकेतू राजा अत्यंत आनंदी झाला. त्याने त्या मुलीचे नाव 'सीता' ठेवले, जी जगाच्या सौंदर्याची आणि मोहाची मूर्ती होती.
सैकदोद्यानविपिने खेलंती सुमनोहरा । अपश्यत्स्वमनःकांतं शुकशुक्योर्युगं वदत्
एकदा ती सीता रम्य अशा बागेत खेळत असताना, तिला आपल्या मनाला प्रिय असे एक पोपट आणि पोपटीचे जोडपे दिसले.
अत्यंतं हर्षमापन्नमत्यंतं कामलोलुपम् । परस्परं भाषमाणं स्नेहेन शुभया गिरा
ते दोघेही अत्यंत आनंदात आणि प्रेमाने एकमेकांशी गोड शब्दात बोलत होते.
रममाणं तदा युग्मं नभसि क्षिप्रवेगतः । समुत्पतन्नगोपस्थे स्थितं शब्दं चकार तत्
ते जोडपे एकत्र रममाण होत असताना, झपाट्याने आकाशात उडून, एका झाडाच्या फांदीवर येऊन बसले आणि तेथे आवाज करू लागले.
रामो महीपतिर्भूमौ भविष्यति मनोहरः । तस्य सीतेति नाम्ना तु भविष्यति महेलिका
'राम' नावाचा एक मनोहारी राजा पृथ्वीवर जन्म घेईल आणि त्याची राणी 'सीता' या नावाने ओळखली जाईल.
स तया सह वर्षाणां सहस्राण्येकयुग्दश । राज्यं करिष्यते धीमान्कर्षन्भूमिपतीन्बली
तो बुद्धिमान आणि बलवान राजा सीतेसह अकरा हजार वर्षे राज्य करील आणि इतर राजांना जिंकून आपले सामर्थ्य दाखवील.
धन्या सा जानकी देवी धन्योऽसौ रामसंज्ञितः । यौ परस्परमापन्नौ पृथिव्यां रंस्यतो मुदा
ती जानकी देवी धन्य आहे आणि राम नावाचा तो राजा देखील धन्य आहे. हे दोघे पृथ्वीवर एकमेकांना मिळून आनंदाने रमतील.
इति संभाष्यमाणं तु शुकयुग्मं तु मैथिली । ज्ञात्वेदं देवतायुग्मं वाणीं तस्य विलोक्य च
ही बोलणी ऐकून, मैथिलीने ओळखले की हे पोपटांचे जोडपे प्रत्यक्ष देवदूत आहेत, त्यांच्या वाणी आणि हावभाव पाहून तिला हे समजले.
मदीयास्तु कथा रम्याः कुरुते शुकयोर्युगम् । एतद्गृहीत्वा पृच्छामि सर्वं वाक्यं गतार्थकम्
'माझ्या कथा रम्य आहेत, हे पोपटांचे जोडपे त्या पुन्हा सांगत आहेत. हे लक्षात घेऊन मी त्यांना सर्व काही विचारणार आहे.'
एवं विचार्य सा स्वीयाः सखीः प्रतिजगाद ह । गृह्णंतु शनकैरेतत्पक्षियुग्मं मनोहरम्
असे ठरवून तिने आपल्या सखींना सांगितले, 'हळूहळू हे सुंदर पक्ष्यांचे जोडपे पकडा.'
सख्यस्तास्तद्गिरिं गत्वा गृह्णन्पक्षियुगं वरम् । निवेदयामासुरिदं स्वसख्याः प्रियकाम्यया
सख्या त्या झाडाजवळ गेल्या, त्या सुंदर पक्ष्यांच्या जोडप्याला पकडले आणि आपल्या प्रिय मैत्रिणीकडे प्रेमाने आणून दिले.
बहुधा विविधाञ्छब्दान्कुर्वद्वीक्ष्य मनोहरम् । आश्वासयामास तदा पप्रच्छ तदिदं वचः
त्यांना अनेक प्रकारचे गोड आवाज करताना पाहून, तिने त्यांना धीर दिला आणि मग विचारले: