शेष उवाच। प्रातर्नित्यं विधायासौ ब्राह्मणान्वेदवित्तमान् । हिरण्यदानैः संतर्प्य विधिवत्संसदं ययौ
शेष म्हणाला — सकाळी नेहमीप्रमाणे आपली कृत्यं करून, वेदज्ञ ब्राह्मणांना सोन्याचं दान देऊन, तो विधिप्रमाणे सभेत गेला.
लोकाः सर्वे नमस्कर्तुं रघुनाथं महीपतिम् । पुत्रवत्स्वप्रजाः सर्वाः पालयंतं ययुः सभाम्
सर्व लोक रघुनाथ, त्या राजाला वंदन करायला गेले; तो आपल्या प्रजेला मुलांसारखं जपत असे, आणि सगळे सभेत आले.
लक्ष्मणेनातपत्रं तु धृतं मूर्धनि भूपतेः । तदा भरतशत्रुघ्नौ चामरद्वंद्व धारिणौ
लक्ष्मणाने राजाच्या डोक्यावर छत्र धरलं होतं; त्यावेळी भरत आणि शत्रुघ्न यांनी दोन चामरे धरले होते.
वसिष्ठप्रमुखास्तत्र मुनयः पर्युपासत । सुमंत्रप्रमुखास्तत्र मंत्रिणो न्यायकर्तृकाः
वसिष्ठ यांच्या पुढे असलेले ऋषी तिथे उपस्थित होते; आणि सुमंत्र यांच्या पुढे असलेले, न्याय राखणारे मंत्रीही तिथे होते.
एवं प्रवृत्ते समये षट्चारास्ते स्वलंकृताः । समाजग्मुर्नरपतिं नमस्कर्तुं सभास्थितम्
अशा वेळी, ते सहा गुप्तचर सुशोभित होऊन, सभेत बसलेल्या राजाला वंदन करायला आले.
तान्वक्तुकामान्संवीक्ष्य चारान्नृपतिसत्तमः । सभायामंतरावेश्म रहः प्राविशदुत्सुकः
गुप्तचर बोलायला उत्सुक आहेत हे पाहून, तो श्रेष्ठ राजा आतुरतेने सभेच्या आतल्या गुप्त खोलीत गेला.
एकांते तांश्चरान्सर्वान्पप्रच्छ सुमतिर्नृपः । कथयंतु चरा मह्यं यथातथ्यमरिंदमाः
एकांतात त्या सर्व गुप्तचरांना राजा सुमतीने विचारलं, 'शत्रूंना जिंकणाऱ्यांनो, खरी गोष्ट मला सांगा.'
लोका ब्रुवंति मां कीदृग्भार्याया मम कीदृशम् । मंत्रिणां कीदृशं लोका वदंति चरितं कथम्
'लोक माझ्याबद्दल, माझ्या पत्नीबद्दल काय बोलतात? माझ्या मंत्र्यांबद्दल लोक काय म्हणतात? आपलं वर्तन लोक कसं सांगतात?'
इति वाक्यं समाकर्ण्य चारा राममथाब्रुवन् । मेघगंभीरया वाचा पृच्छंतं रघुनायकम्
ही वाक्यं ऐकून, गुप्तचरांनी रघुनाथाला — जो विचारत होता — मेघासारख्या गंभीर आवाजात उत्तर दिलं.
चारा ऊचुः। नाथ कीर्तिर्जनान्सर्वान्पावयत्यधुना भुवि । गृहेगृहे श्रुतास्माभिः पुरुषैः स्त्रीभिरीडिता
गुप्तचर म्हणाले — 'नाथ, तुमची कीर्ती आता सगळ्या लोकांना पावन करते; प्रत्येक घरात, आम्ही पुरुषांनी आणि स्त्रियांनी तुमची स्तुती ऐकली आहे.'
विवस्वतो महान्वंशो भवता परमेष्ठिना । अलंकर्तुं गतं भूमौ कीर्तिर्विस्तारिता बहुः
विवस्वताच्या या महान वंशाचा तू, परमेश्वर, मोठा सन्मान वाढवला आहेस; तुझं कीर्तन पृथ्वीवर सर्वत्र पसरलं आहे.
अनेके सगराद्याश्च कीर्तिमंतो महाबलाः । अभवंस्तादृशी कीर्तिस्तेषां नाभूद्यथा तव
सगर वगैरे कित्येक पराक्रमी आणि कीर्तीमान राजा झाले, पण त्यांची कीर्ती तुझ्यासारखी मोठी नव्हती.
त्वया नाथेन सकलाः कृतार्थाश्च प्रजाः कृताः । यासां नाकालमरणं न च रागाद्युपद्रुतिः
तुझ्या संरक्षणामुळे सर्व प्रजा सुखी झाली आहे; त्यांना ना अकाली मृत्यू येतो, ना वासना वगैरे दुःख त्रास देतात.
यादृशश्चंद्रमालोके यादृशी जाह्नवी सरित् । तादृक्तव च सत्कीर्तिः प्रकाशयति भूतलम्
जशी चंद्राची कळा आकाशात चमकते आणि जशी गंगा वाहते, तशीच तुझी पावन कीर्ती पृथ्वीवर प्रकाशते.
ब्रह्मादिका भवत्कीर्तिमाकर्ण्य त्रपिता भृशम् । नाथ सर्वत्र ते कीर्तिः पावयत्यधुना जनान्
ब्रह्मादिकांना तुझी कीर्ती ऐकून मोठी लाज वाटते; प्रभु, आता तुझं कीर्तन सर्वत्र लोकांना पावन करतं.
वयं धन्यतमाः सर्वे ये चारास्तव भूपते । क्षणेक्षणे तव मुखं लोकयाम मनोहरम्
राजा, आम्ही आणि तुझे गुप्तहेर, जे क्षणोक्षणी तुझं मनमोहक मुख पाहतो, हे सारे अत्यंत भाग्यवान आहोत.
इत्यादिवाक्यं चाराणां पंचानां वीक्ष्य राघवः । षष्ठं पप्रच्छ चारं तं विलक्षणमुखांकितम्
अशा प्रकारची वाणी पाच गुप्तहेरांकडून ऐकून, राघवाने मग सहाव्या गुप्तहेराकडे पाहिलं, ज्याच्या चेहऱ्यावर संकोच दिसत होता.
राम उवाच। सत्यं वद महाबुद्धे यच्छ्रुतं लोकसंकरे । तादृक्प्रशंस मे सर्वमन्यथा पातकादिकृत्
राम म्हणाला: हे महाबुद्धीमान, लोकांत काय ऐकलं आहेस ते सत्य सांग. योग्य तेवढंच माझं कौतुक कर; अन्यथा पाप लागेल.
पुनः पुनश्च तं रामः पप्रच्छाशु सविस्तरम् । तथापि न ब्रवीत्येव रामं लौकिकभाषितम्
रामाने पुन्हा पुन्हा त्याला सविस्तर विचारलं, पण तो रामाशी सामान्य लोकांसारखी भाषा बोलला नाही.
तदा रामः प्रत्यवोचच्चारं मुखविलक्षितम् । शपामि त्वां तु सत्येन शंस सर्वं यथातथम्
तेव्हा रामाने त्या संकोचलेल्या गुप्तहेराला म्हटलं: मी तुला सत्याचा शपथ देतो—सर्व काही जसं आहे तसं सांग.
तदा रामं प्रत्युवाच चारो वाक्यं शनैः शनैः । अकथ्यमपि ते वाच्यं वाक्यं कारुजनोदितम्
मग गुप्तहेर रामाला हळूहळू म्हणाला: लोकांनी जे काही बोललं आहे, ते सांगणं योग्य नसूनही तुला सांगावंच लागेल.
चार उवाच। स्वामिन्सर्वत्र ते कीर्तिर्दशाननवधादिका । अन्यत्र राक्षसगृहे स्थितायास्ते स्त्रिया अहो
गुप्तहेर म्हणाला: स्वामी, तुझी कीर्ती सर्वत्र आहे, विशेषतः दहा मुख असलेल्या राक्षसाचा वध केल्याबद्दल; फक्त राक्षसाच्या घरात असलेल्या स्त्रीच्या बाबतीत वेगळं आहे.
कारुरेकस्तु रजको निशीथे महिलां स्वकाम् । अन्यगेहोषितां दृष्ट्वा धिक्कुर्वन्समताडयत्
कारुर नावाचा एक धोपट्या होता, त्याने रात्री आपल्या बायकोला, जी दुसऱ्याच्या घरी राहून आली होती, पाहिलं आणि तिला निंदून मारहाण केली.
तन्माता प्रत्युवाचेमां कथं ताडयसेऽनघाम् । गृहाण मा कृथा निंदां स्त्रियं मद्वाक्यमाचर
तिच्या आईने त्याला विचारलं: तू या निरपराध बाईला का मारतोस? तिला दोष देऊ नकोस; माझं ऐक.
तदावोचत्स रजको नाहं रामो महीपतिः । यद्राक्षसगृहेध्युष्टां सीतामंगीचकार सः
तेव्हा तो धोपट्या म्हणाला: मी राजा राम नाही, ज्याने राक्षसाच्या घरी राहिलेल्या सीतेला स्वीकारलं.
सर्वं राज्ञः कृतं कर्म नीतिमद्भवति प्रभो । अन्येषां पुण्यकर्तॄणामपि कृत्यमनीतिमत्
राजा जो काही करतो ते योग्यच मानलं जातं, प्रभो; पण इतरांनी कितीही चांगलं केलं तरी त्याला मान्यता मिळत नाही.
पुनः पुनरुवाचासौ नाहं रामो महीपतिः । चुक्रुधे समये राजन्मया वाक्यं तव स्मृतम्
तो पुन्हा पुन्हा म्हणाला: मी राजा राम नाही; त्या वेळी मला राग आला आणि तुझे शब्द आठवले, राजन.
तदानीं शिर आच्छिद्य पातयामि महीतले। कृतः पुनर्विचारोमे क्व रामो रजकः क्व नु
त्या वेळी मी डोकं कापून जमिनीवर टाकावं असं वाटलं; पुन्हा विचार केला—राम कुठे आणि धोपट्या कुठे!
अयं दुष्टोऽनृतं वक्ति न हीदं तथ्यमुच्यते । आज्ञापयसि चेद्राम सांप्रतं मारयामि तम्
हा दुष्ट खोटं बोलतो आहे; त्याचं बोलणं खरं नाही. राम, तू आज्ञा दिलीस तर मी त्याला ठार मारतो.
अवाच्यमपि ते प्रोक्तं त्वदाग्रहत उन्नयम् । राजा प्रमाणमत्रेदं विचारयतु संगतम्
तुझ्या आग्रहामुळे मी अशा गोष्टी बोललो ज्या बोलायला नको होत्या. आता राजा योग्य काय ते ठरवू दे.