इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे लवेन हयबंधनंनाम चतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील शेष आणि वात्स्यायन यांच्या संवादात, रामाच्या अश्वमेधाच्या काळात, 'लवाने घोडा बांधला' या चौपन्नाव्या अध्यायाचा येथे समारोप झाला.
व्यास उवाच। एतां श्रुत्वा कथां रम्यां लवस्य बलिनो मुनिः । संशयानः पर्यपृच्छन्नागं दशशताननम्
व्यास म्हणाले: लव या बलाढ्याचा हा रम्य कथा ऐकून, त्या ऋषीच्या मनात शंका निर्माण झाली आणि त्याने हजार डोक्याच्या नागाला विचारले.
श्रीवात्स्यायन उवाच। त्वयोक्तं तु पुरा रामः सीतामेकाकिनीं वने । रजकस्य दुरुक्त्यासौ तत्याज महि लोलुपः
श्रीवात्स्यायन म्हणाले: तू पूर्वी सांगितलेस की, रामाने एका धुणाऱ्याच्या कठोर शब्दांमुळे, सीतेला एकटीला जंगलात सोडले.
जानक्यां क्व सुतौ जातौ क्व धनुर्धरतां गतौ । कथं च शिक्षिता विद्या यो रामहयमाहरत्
जानकीच्या पोटी मुले कुठे जन्मली? त्यांनी धनुर्विद्येत कौशल्य कसे मिळवले? त्यांना कोण शिकवले, आणि रामाचा घोडा परत कोण घेऊन आला?
व्यास उवाच। इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं शेषो नागो महामतिः । प्रशस्य विप्रं जगदे रामचारित्रमद्भुतम्
व्यास म्हणाले: त्या ऋषीचे बोलणे ऐकून, शेष नावाच्या बुद्धिमान नागाने त्या ब्राह्मणाचे कौतुक केले आणि रामाच्या अद्भुत चरित्राचे वर्णन केले.
शेष उवाच। रामो राज्यमयोध्यायां भ्रातृभिः सहितोऽकरोत् । धर्मेण पालयन्सर्वं क्षितिखंडं स्वया स्त्रिया
शेष म्हणाले: रामाने आपल्या भावांसह अयोध्येवर राज्य केले आणि आपल्या पत्नीबरोबर संपूर्ण पृथ्वी धर्माने सांभाळली.
सीता दधार तद्वीर्यं मासाः पंचाभवंस्तदा । अत्यंतं शुशुभे देवी त्रयीव पुरुषं धरा
त्या काळात, सीतेने पाच महिने रामाचे वीर्य पोटात धरले; ती देवी फारच तेजस्वी दिसत होती, जणू तीन वेदांनी पृथ्वी धारण केली आहे.
कदाचित्समये रामः पप्रच्छ च विदेहजाम् । कीदृशो दोहदः साध्वि मया ते साध्यते हि सः
एकदा योग्य वेळी, रामाने विदेहराजाच्या कन्येला विचारले, 'साध्वी, तुला कोणती इच्छा आहे जी मी पूर्ण करू शकतो?'
रहस्येव तु सा पृष्टा त्रपमाणा पतिं सती । लज्जा गद्गद वाग्रामं निजगाद वचोऽमृतम्
गुप्तपणे पतीने विचारल्यावर, सती सीता लाजली आणि गडबडलेल्या आवाजात रामाला मधुर, अमृतासारखे बोल सांगू लागली.
सीतोवाच। त्वत्कृपातो मया सर्वं भुक्तं भोक्ष्यामि शोभनम् । न कश्चिन्मानसे कांत विषयो ह्यतिरिच्यते
सीता म्हणाली: तुझ्या कृपेने मी सर्व काही उपभोगले आहे आणि पुढेही शुभ गोष्टी मिळतील. प्रिय, माझ्या मनातील सुखापेक्षा दुसरे काहीच श्रेष्ठ नाही.
यस्याभवादृशः स्वामी देवसंस्तुतसत्पदः । तस्याः सर्वं वरीवर्ति न किंचिदवशिष्यते
जिचा पती तुझ्यासारखा, देवांनी ज्याचे स्तवन केले आणि जो सन्मार्गावर आहे, तिला सर्व काही मिळालेले असते; काहीच उरलेले नसते.
त्वमाग्रहात्पृच्छसि मां दोहदं मनसि स्थितम् । ब्रवीमि पुरतः सत्यं तव स्वामिन्मनोहर
तू माझ्या मनातील इच्छा वारंवार विचारतोस; मी तुझ्यासमोर सत्य सांगते, हे मनमोहक स्वामी.
चिरं जातं मया सत्यो लोपामुद्रादिकाः स्त्रियः । दृष्ट्वा स्वामिन्मनो द्रष्टुं ता उत्सुकति सुंदरीः
माझ्या मनात खूप दिवसांपासून इच्छा आहे की, लोपामुद्रा आणि इतर पुण्यवती स्त्रिया मी प्रत्यक्ष पाहाव्यात; त्या सुंदर स्त्रियांना पाहण्याची माझ्या मनाची ओढ आहे, हे स्वामी.
राज्यं प्राप्ता त्वया सार्द्धमनेकसुखमास्थिता । कृतघ्नाहं कदापीह ता नमस्कर्तुमानसा
तुझ्यासोबत राज्य मिळवून आणि अनेक सुखे उपभोगून, मी कृतघ्न नाही; मी मनापासून त्यांना वंदन करावे अशी माझी इच्छा आहे.
तत्र गत्वा तपःकोशान्वस्त्राद्यैः परिपूजये । रत्नानि चैव भास्वंति भूषा अपि समर्पये
तेथे जाऊन, मी तपस्विनी स्त्रियांना वस्त्र वगैरे देऊन सन्मान करावा आणि तेजस्वी रत्ने, दागिनेही अर्पण करावेत असे मला वाटते.
यथा मे तोषिताः सत्यो ददत्याशीर्मनोहराः । एष मे दोहदः कांत परिपूरय मानसः
त्या संतुष्ट झाल्या की, मला सुंदर आशीर्वाद देतील; हेच माझे मनातील इच्छित, प्रिय, तू ते पूर्ण कर.
इत्थमाकर्ण्य वचनं सीतायाः सुमनोहरम् । जगाद परमप्रीतो रामचंद्रः प्रियां प्रति
सीतेचे हे मनमोहक बोल ऐकून, रामचंद्र अत्यंत प्रसन्न झाला आणि आपल्या प्रियेसी म्हणाला.
धन्यासि जानकी प्रातर्गमिष्यसि तपोधनाः । प्रेक्ष्यतास्तु कृतार्था त्वमागमिष्यसि मेंऽतिकम्
जानकी, तू खरोखरच धन्य आहेस. सकाळी तू त्या तपस्विनींकडे जाशील; त्यांना पाहून, आपले मनोकामना पूर्ण करून, पुन्हा माझ्याकडे परत येशील.
इति रामवचः श्रुत्वा परमां प्रीतिमाप सा । प्रातर्मम भवत्यद्धा तापसीनां समीक्षणम्
रामाचे हे शब्द ऐकून ती अत्यंत आनंदली आणि म्हणाली, "उद्या सकाळी तुला खरंच या तपस्व्यांचं दर्शन होईल."
अथ तन्निशि रामेण चाराः कीर्तिं निजां श्रुताम् । प्रेक्षितुं प्रेषितास्ते तु निशीथे ह्यगमनञ्छनैः
त्या रात्री, रामाने आपली कीर्ती ऐकलेल्या गुप्तहेरांना पाहणीसाठी पाठवलं; ते सगळे मध्यरात्री हळूच गेले.
ते प्रत्यहं रामकथाः शृण्वंतः सुमनोहराः । तद्दिने गतवंतस्तु धनाढ्यस्य गृहं महत्
ते दररोज रामाच्या मनमोहक कथा ऐकत असत; त्या दिवशी ते एका श्रीमंत माणसाच्या मोठ्या घरात गेले.
दीपं वीक्ष्य प्रज्वलंतं वचनं वीक्ष्य मानुषम् । स्थितास्तत्र क्षणं चाराः समशृण्वन्यशो भृशम्
तेथे दिवा तेजाने उजळलेला आणि माणसांची बोलणी ऐकू येत होती. गुप्तहेर तिथे क्षणभर थांबले आणि लक्षपूर्वक संभाषण ऐकू लागले.
तत्र काचन वामाक्षी बालकं प्रति हर्षिता । स्तनं धयंतं निजगौ वाक्यं तु सुमनोहरम्
तेथे एक सुंदर डोळ्यांची स्त्री आपल्या बाळाकडे आनंदाने पाहत, तो तिचं दूध पित असताना, अत्यंत गोड बोलली.
पिब पुत्र यथेष्टं त्वं स्तन्यं मम मनोहरम् । पश्चात्तव सुदुष्प्रापं भविष्यति ममात्मज
माझ्या मुला, हवं तितकं हे गोड दूध प्यावं; कारण नंतर हे तुला मिळणं फार कठीण होईल.
एतत्पुर्याः पती रामो नीलोत्पलदलप्रभः । तत्पुरीस्थजनानां तु न भविष्यति वै जनुः
या नगरीचा स्वामी, निळ्या कमळाच्या पाकळीप्रमाणे तेजस्वी राम, या नगरीतील लोकांना पुन्हा जन्म घेऊ देणार नाही.
जन्माभावात्कथं पानं स्तन्यस्य भुवि जायते । तस्मात्पिब मुहुः स्तन्यं दुर्ल्लभं हृदि मन्य च
पुन्हा जन्मच नसेल, तर पृथ्वीवर दूध पिण्याची संधी कुठून येईल? म्हणून हे दुर्मिळ दूध पुन्हा पुन्हा पिऊन, ते मनात साठव.
ये श्रीरामं स्मरिष्यंति ध्यायंति च वदंति ये । तेषामपि पयःपानं न भविष्यति जातुचित्
जे लोक श्रीरामाचे स्मरण करतात, ध्यान करतात आणि त्याचे गुणगान करतात, त्यांनाही कधीच पुन्हा दूध पिण्याचा जन्म मिळणार नाही.
इत्यादिवाक्यं संश्रुत्य श्रीरामयशसोऽमृतम् । हर्षिताः प्रययुर्गेहमन्यद्भाग्यवतो महत्
अशा श्रीरामाच्या कीर्तीने भरलेल्या अमृतासारख्या शब्दांनी आनंदलेले गुप्तहेर दुसऱ्या भाग्यवान मोठ्या घराकडे गेले.
तावदन्यश्चरस्तत्र मनोरममिदं गृहम् । मत्वा तिष्ठन्हि रामस्य क्षणं शुश्रूषया यशः
तोपर्यंत दुसरा गुप्तहेर तिथेच उभा राहिला, हे सुंदर घर पाहत आणि क्षणभर रामाच्या कीर्तीची वाट पाहत ऐकत राहिला.
तत्र काचिन्निजं कांतं पर्यंकोपरि सुस्थितम् । तांबूलं चर्वती दत्तं भर्त्तास्नेहेन सुंदरी
तेथे एक सुंदर स्त्री आपल्या प्रियकरासोबत पलंगावर बसली होती आणि पतीने प्रेमाने दिलेला तांबूल चघळत होती.