सूर्यवंशध्वजो धन्वी धनुर्दीक्षा गुरुर्गुरुः । यं देवाः सामराः सर्वे नमंति मणिमौलिभिः
सूर्यवंशाचा ध्वज, धनुष्यधारी, धनुर्विद्येत पारंगत, गुरूंचा गुरू, ज्याला सर्व देवता त्यांच्या रत्नमुकुटांनी वाकून नमस्कार करतात—
तस्यात्मजो वीर बलदर्पहारी रघूद्वहः । रामचंद्रो महाभागः सर्वशूरशिरोमणिः
त्याचा पुत्र, बलवानांचा गर्व मोडणारा, रघुवंशाचा शिरोमणी, अत्यंत भाग्यवान आणि सर्व वीरांमध्ये श्रेष्ठ असा राम—
तन्माता कोशलनृपपुत्रीरत्नसमुद्भवा । तस्याः कुक्षिभवं रत्नं रामः शत्रुक्षयंकरः
त्याची माता कोसलराजाची कन्या, रत्नांसारख्या वंशात जन्मलेली; तिच्या उदरातून जन्मलेला हा शत्रूंचा संहार करणारा रत्नरूप राम—
करोति हयमेधं स ब्राह्मणेन सुशिक्षितः । रावणाभिधविप्रेंद्र वधपापापनुत्तये
तो ब्राह्मणाने उत्तम प्रकारे शिकविल्याप्रमाणे, रावण या ब्राह्मणराजाचा वध केल्याने लागलेला पाप दूर करण्यासाठी अश्वमेध यज्ञ करतो—
मोचितस्तेन वाहानां मुख्योऽसौ याज्ञिको हयः । महाबलपरीवारो परिखाभिः सुरक्षितः
त्याच्यामुळे हा यज्ञाचा मुख्य घोडा सोडण्यात आला आहे, जो बलाढ्य वीरांच्या संरक्षणाखाली आणि खंदकांनी सुरक्षित ठेवलेला आहे—
तद्रक्षकोऽस्ति मद्भ्राता शत्रुघ्नो लवणांतकः । हस्त्यश्वरथपादातसंघसेनासमन्वितः
त्याचा रक्षक माझा भाऊ शत्रुघ्न आहे, जो लवणाचा संहार करणारा आहे आणि हत्ती, घोडे, रथ व पायदळ अशा मोठ्या सैन्यासह आहे—
यस्य राज्ञ इति श्रेष्ठो मानो जायेत्स्वकान्मदात् । शूरा वयं धनुर्धारि श्रेष्ठा वयमिहोत्कटाः
राजांमध्ये जो श्रेष्ठ आहे त्याने आपल्या सामर्थ्यावर अभिमान बाळगावा; आम्ही धनुष्यधारी, येथे सर्वांत बलवान आणि श्रेष्ठ आहोत—
ते गृह्णंतु बलाद्वाहं रत्नमालाविभूषितम् । मनोवेगं कामजवं सर्वगत्याधिभास्वरम्
ते लोक या रत्नमाळांनी सजवलेल्या, इच्छेप्रमाणे वेगवान आणि सर्वांत तेजस्वी अशा घोड्याला जबरदस्तीने पकडू शकतात—
ततो मोचयिता भ्राता शत्रुघ्नो लीलया हठात् । शरासनविनिर्मुक्त वत्सदंतकृतव्यथात्
मग माझा भाऊ शत्रुघ्न, सहज आणि जोरात, धनुष्याच्या बाणांनी वासरांच्या दातांना जसा वेदना देतो तसा, हा घोडा परत सोडवेल—
ये क्षत्रियाः क्षत्रियकन्यकायां । जाताश्च सत्क्षेत्रकुलेषु सत्सु । गृह्णंतु ते तद्विपरीतदेहा । नमंतु राज्यं रघवे निवेद्य
जे क्षत्रिय, क्षत्रिय कन्यांपासून आणि चांगल्या कुळात जन्मले आहेत, त्यांनी हा घोडा पकडावा; बाकीचे, विरुद्ध स्वभावाचे असलेले, त्यांनी आपले राज्य रघुवंशाला समर्पित करावे—
इति संवाच्य कुपितो लवः शस्त्रधनुर्धरः । उवाच मुनिपुत्रांस्तान्रोषगद्गदभाषितः
असे वाचून, शस्त्र आणि धनुष्य घेतलेला लव रागाने भरून, संतापाने थरथरत ऋषींच्या मुलांना म्हणाला—
पश्यत क्षिप्रमेतस्य धृष्टत्वं क्षत्रियस्य वै । लिलेख यो भालपत्रे स्वप्रतापबलं नृपः
'लवकर पाहा, या क्षत्रियाचा गर्व किती आहे! ज्याने आपल्या सामर्थ्याचा अभिमान घोड्याच्या कपाळावर लिहिला आहे!'
कोऽसौ रामः कः शत्रुघ्नः कीटाः स्वल्पबलाश्रिताः । क्षत्रियाणां कुले जाता एते न वयमुत्तमाः
हा राम कोण? शत्रुघ्न कोण? हे दोघं तर किड्यांसारखे, अगदी थोड्याशा बळावर अवलंबून आहेत. जरी हे क्षत्रिय कुळात जन्मले असले, तरी आमच्यातले हे काही श्रेष्ठ नाहीत.
एतस्य वीरसूर्माता जानकी न कुशप्रसूः । या रत्नं कुशसंज्ञं तु दधाराग्निमिवारणिः
या शूर मुलाची आई जानकी आहे, ती गवत जन्मवणारी नाही. तिने कुश नावाचं रत्न जन्माला घातलं, जसं लाकडात अग्नी दडलेला असतो.
इदानीं क्षत्रियत्वादि दर्शयिष्यामि सर्वतः । यदि क्षत्रियभूरेष भविष्यति च शत्रुहा
आता मी सर्व प्रकारे क्षत्रियाचं खरं रूप दाखवतो, जर हा खरोखरच क्षत्रिय असेल आणि शत्रूंचा नाश करणारा असेल.
गृहीष्यति मया बद्धं वाहं यज्ञक्रियोचितम् । नोचेत्क्षत्रत्वमुन्मुच्य कुशस्य चरणार्चकः
मी बांधलेला, यज्ञासाठी योग्य असलेला घोडा तो पकडेल; नाहीतर क्षत्रियपणा सोडून कुशाच्या पायांची पूजा करावी लागेल.
अधुना मद्धनुर्मुक्तैः शरैः सुप्तो भविष्यति । अन्ये ये च महावीरा रणमंडलभूषणाः
आता माझ्या धनुष्यातून सुटलेल्या बाणांनी तो आणि इतर रणभूमीतले मोठे वीर गाढ झोपतील.
इत्यादिवाक्यमुच्चार्य लवो जग्राह तं हयम् । तृणीकृत्य नृपान्सर्वांश्चापबाणधरो वरः
असं म्हणून लवाने तो घोडा पकडला, आणि सर्व राजांना काहीही न समजता, हातात धनुष्यबाण घेऊन उभा राहिला.
तदा मुनिसुताः प्रोचुर्लवं हयजिहीर्षकम् । अयोध्यानृपती रामो महाबलपराक्रमः
तेव्हा ऋषिपुत्रांनी घोडा घेऊ पाहणाऱ्या लवास सांगितलं, 'अयोध्येचा राजा राम मोठ्या बळाचा आणि पराक्रमी आहे.'
तस्य वाहं न गृह्णाति शक्रोऽपि स्वबलोद्धतः । मा गृहाण शृणुष्वेदं मद्वाक्यं हितसंयुतम्
त्याचा घोडा तर इंद्रालाही आपल्या सामर्थ्याने पकडता येणार नाही. तू तो घेऊ नकोस; माझं हिताचं बोलणं ऐक.
इत्युक्तं स श्रुतौ धृत्वा जगाद स द्विजात्मजान् । यूयं बलं न जानीथ क्षत्रियाणां द्विजोत्तमाः
हे ऐकून लवाने त्या ब्राह्मणपुत्रांना उत्तर दिलं, 'तुम्हाला क्षत्रियांचं बळ माहीत नाही, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो.'
क्षत्रिया वीर्यशौंडीर्या द्विजा भोजनशालिनः । तस्माद्यूयं गृहे गत्वा भुंजंतु जननी हृतम्
क्षत्रियांमध्ये शौर्य आणि पराक्रम असतो; ब्राह्मणांना मात्र खाण्याची आवड असते. म्हणून तुम्ही घरी जा आणि आईने बनवलेलं जेवण खा.
इत्युक्तास्तेऽभवंस्तूष्णीं प्रेक्षंतस्तत्पराक्रमम् । लवस्य मुनिपुत्रास्ते संतस्थुर्दूरतो बहिः
असं ऐकून ते सर्व गप्प झाले आणि त्याचा पराक्रम पाहू लागले; ते ऋषिपुत्र लवापासून दूर उभे राहिले.
एवं व्यतिकरे वृत्ते सेवकास्तस्य भूपतेः । आयातास्तं हयं बद्धं दृष्ट्वा प्रोचुस्तदा लवम्
अशा प्रकारे घडत असताना त्या राजाचे सेवक आले आणि घोडा बांधलेला पाहून लवास बोलले.
बबंध को हयमहो रुष्टः कस्य च धर्मराट् । को बाणव्रजमध्यस्थः प्राप्स्यते परमां व्यथाम्
हा घोडा कोणी बांधला? अहो! कोण रागावलंय, आणि कोण आहे हा धर्मी राजा? बाणांच्या वर्षावात उभा राहून कोणाला मोठा त्रास होईल?
तदा लवो जगादाशु मया बद्धोऽश्व उत्तमः । यो मोचयति तस्याशु रुष्टो भ्राता कुशो महान्
तेव्हा लवाने पटकन सांगितलं, 'हा उत्तम घोडा मी बांधला आहे. जो तो सोडवेल, त्याच्यावर माझा मोठा भाऊ कुश रागावेल.'
यमः करिष्यति किमु ह्यागतोऽपि स्वयं प्रभुः । नत्वा गमिष्यति क्षिप्रं शरवृष्ट्या सुतोषितः
यमराज काय करणार? जरी तो स्वामी स्वतः आला तरी, तो वाकून लवकरच बाणांच्या पावसाने तृप्त होऊन परत जाईल.
शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य बालोयमिति तेब्रुवन् । समागता मोचयितुं हयं बद्धं तु ये हरेः
शेष म्हणतो: हे ऐकून ते म्हणाले, 'हा तर लहान मुलगा आहे.' जे घोडा सोडवायला जमले होते, ते सर्व.
तान्वैमोचयितुं प्राप्ताञ्छत्रुघ्नस्य च सेवकान् । कोदंडं करयोर्धृत्वा क्षुरप्रान्सममूमुचत्
शत्रुघ्नाचे जे सेवक घोडा सोडवायला आले होते, त्यांना त्याने धनुष्याने मारले आणि धारदार बाणांनी त्यांना छाटले.
ते छिन्नबाहवः शोकाच्छत्रुघ्नं प्रतिसंगताः । पृष्टास्ते जगदुः सर्वे लवात्स्वभुजकृंतनम्
त्यांचे हात छाटले गेले, ते दुःखाने शत्रुघ्नाकडे परतले; विचारल्यावर सर्वांनी सांगितलं की लवाने त्यांचे हात कापले.