यत्रयत्र गतो वाहस्तत्रतत्र परिभ्रमन् । सैन्येन महता यातः शत्रुघ्नः सुरथेन च
घोडा जिथे जिथे गेला, तिथे तिथे शत्रुघ्न आणि सुरथ मोठ्या सैन्यासह त्याच्या मागे गेले.
कदाचिज्जाह्नवीतीरे वाल्मीकेराश्रमं वरम् । गतो मुनिवरैर्जुष्टं प्रातर्धूमेन चिह्नितम्
एकदा, गंगेच्या काठावर, ते सर्व वसलेले ऋषी आणि सकाळच्या धुराने ओळखता येणारे वाल्मीकींच्या सुंदर आश्रमात पोहोचले.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रघुनाथसमागमोनाम त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः
याप्रमाणे श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील शेष आणि वात्स्यायन यांच्या संवादात रामाश्वमेधातील रघुनाथसमागम नावाचा त्रिपंचाशीतम अध्याय समाप्त.
शेष उवाच। गतः प्रातःक्रियां कर्तुं समिधस्तत्क्रियार्हकाः । आनेतुं जानकीसूनुर्वृतो मुनिसुतैर्लवः
शेष म्हणाले: सकाळी, जानकीपुत्र लव ऋषींच्या मुलांसह विधीसाठी योग्य लाकूड आणायला गेला.
ददर्श तत्र यज्ञाश्वं स्वर्णपत्रेण चिह्नितम् । कुंकुमागरुकस्तूरी दिव्यगंधेन वासितम्
तेथे त्याने यज्ञासाठी असलेला घोडा पाहिला, ज्याच्या कपाळावर सोन्याची पट्टी होती आणि जो केशर, अगर आणि कस्तुरी यांच्या दिव्य सुवासाने सुगंधित केला होता.
विलोक्य जातकुतुको मुनिपुत्रानुवाच सः । अर्वा कस्य मनोवेगः प्राप्तो दैवान्मदाश्रमम्
हे पाहून त्याला मोठी उत्सुकता वाटली आणि त्याने ऋषींच्या मुलांना विचारले, 'हा घोडा कोणाच्या इच्छेने, नशीबाने, माझ्या आश्रमात आला आहे?'
आगच्छंतु मया सार्धं प्रेक्षंतां मा भयं कृथाः । इत्युक्त्वा स लवस्तूर्णं वाहस्य निकटे गतः
'चला, आपण एकत्र जाऊन पाहूया; घाबरू नका.' असे म्हणून लव पटकन त्या घोड्याजवळ गेला.
स रराज समीपस्थो वाहस्य रघुवंशजः । धनुर्बाणधरः स्कंधे जयंत इव दुर्जयः
रघुवंशातला लव, खांद्यावर धनुष्यबाण घेऊन, त्या घोड्याजवळ उभा राहिला आणि जणू काही जयंतासारखा अपराजित तेजस्वी दिसत होता.
गत्वा मुनिसुतैः सार्धं वाचयामास पत्रकम् । भालस्थितं स्पष्टवर्णराजिराजितमुत्तमम्
तो ऋषींच्या मुलांसह जाऊन, घोड्याच्या कपाळावर ठेवलेले सुंदर आणि स्पष्ट अक्षरांनी लिहिलेले पत्र वाचू लागला.
विवस्वतो महान्वंशः सर्वलोकेषु विश्रुतः । यत्र कोपि पराबाधी न परद्रव्यलंपटः
'सर्व लोकांत प्रसिद्ध असलेला विवस्वताचा महान वंश, जिथे कोणीही पराभूत होत नाही किंवा दुसऱ्याच्या संपत्तीची इच्छा करत नाही—
सूर्यवंशध्वजो धन्वी धनुर्दीक्षा गुरुर्गुरुः । यं देवाः सामराः सर्वे नमंति मणिमौलिभिः
सूर्यवंशाचा ध्वज, धनुष्यधारी, धनुर्विद्येत पारंगत, गुरूंचा गुरू, ज्याला सर्व देवता त्यांच्या रत्नमुकुटांनी वाकून नमस्कार करतात—
तस्यात्मजो वीर बलदर्पहारी रघूद्वहः । रामचंद्रो महाभागः सर्वशूरशिरोमणिः
त्याचा पुत्र, बलवानांचा गर्व मोडणारा, रघुवंशाचा शिरोमणी, अत्यंत भाग्यवान आणि सर्व वीरांमध्ये श्रेष्ठ असा राम—
तन्माता कोशलनृपपुत्रीरत्नसमुद्भवा । तस्याः कुक्षिभवं रत्नं रामः शत्रुक्षयंकरः
त्याची माता कोसलराजाची कन्या, रत्नांसारख्या वंशात जन्मलेली; तिच्या उदरातून जन्मलेला हा शत्रूंचा संहार करणारा रत्नरूप राम—
करोति हयमेधं स ब्राह्मणेन सुशिक्षितः । रावणाभिधविप्रेंद्र वधपापापनुत्तये
तो ब्राह्मणाने उत्तम प्रकारे शिकविल्याप्रमाणे, रावण या ब्राह्मणराजाचा वध केल्याने लागलेला पाप दूर करण्यासाठी अश्वमेध यज्ञ करतो—
मोचितस्तेन वाहानां मुख्योऽसौ याज्ञिको हयः । महाबलपरीवारो परिखाभिः सुरक्षितः
त्याच्यामुळे हा यज्ञाचा मुख्य घोडा सोडण्यात आला आहे, जो बलाढ्य वीरांच्या संरक्षणाखाली आणि खंदकांनी सुरक्षित ठेवलेला आहे—
तद्रक्षकोऽस्ति मद्भ्राता शत्रुघ्नो लवणांतकः । हस्त्यश्वरथपादातसंघसेनासमन्वितः
त्याचा रक्षक माझा भाऊ शत्रुघ्न आहे, जो लवणाचा संहार करणारा आहे आणि हत्ती, घोडे, रथ व पायदळ अशा मोठ्या सैन्यासह आहे—
यस्य राज्ञ इति श्रेष्ठो मानो जायेत्स्वकान्मदात् । शूरा वयं धनुर्धारि श्रेष्ठा वयमिहोत्कटाः
राजांमध्ये जो श्रेष्ठ आहे त्याने आपल्या सामर्थ्यावर अभिमान बाळगावा; आम्ही धनुष्यधारी, येथे सर्वांत बलवान आणि श्रेष्ठ आहोत—
ते गृह्णंतु बलाद्वाहं रत्नमालाविभूषितम् । मनोवेगं कामजवं सर्वगत्याधिभास्वरम्
ते लोक या रत्नमाळांनी सजवलेल्या, इच्छेप्रमाणे वेगवान आणि सर्वांत तेजस्वी अशा घोड्याला जबरदस्तीने पकडू शकतात—
ततो मोचयिता भ्राता शत्रुघ्नो लीलया हठात् । शरासनविनिर्मुक्त वत्सदंतकृतव्यथात्
मग माझा भाऊ शत्रुघ्न, सहज आणि जोरात, धनुष्याच्या बाणांनी वासरांच्या दातांना जसा वेदना देतो तसा, हा घोडा परत सोडवेल—
ये क्षत्रियाः क्षत्रियकन्यकायां । जाताश्च सत्क्षेत्रकुलेषु सत्सु । गृह्णंतु ते तद्विपरीतदेहा । नमंतु राज्यं रघवे निवेद्य
जे क्षत्रिय, क्षत्रिय कन्यांपासून आणि चांगल्या कुळात जन्मले आहेत, त्यांनी हा घोडा पकडावा; बाकीचे, विरुद्ध स्वभावाचे असलेले, त्यांनी आपले राज्य रघुवंशाला समर्पित करावे—
इति संवाच्य कुपितो लवः शस्त्रधनुर्धरः । उवाच मुनिपुत्रांस्तान्रोषगद्गदभाषितः
असे वाचून, शस्त्र आणि धनुष्य घेतलेला लव रागाने भरून, संतापाने थरथरत ऋषींच्या मुलांना म्हणाला—
पश्यत क्षिप्रमेतस्य धृष्टत्वं क्षत्रियस्य वै । लिलेख यो भालपत्रे स्वप्रतापबलं नृपः
'लवकर पाहा, या क्षत्रियाचा गर्व किती आहे! ज्याने आपल्या सामर्थ्याचा अभिमान घोड्याच्या कपाळावर लिहिला आहे!'
कोऽसौ रामः कः शत्रुघ्नः कीटाः स्वल्पबलाश्रिताः । क्षत्रियाणां कुले जाता एते न वयमुत्तमाः
हा राम कोण? शत्रुघ्न कोण? हे दोघं तर किड्यांसारखे, अगदी थोड्याशा बळावर अवलंबून आहेत. जरी हे क्षत्रिय कुळात जन्मले असले, तरी आमच्यातले हे काही श्रेष्ठ नाहीत.
एतस्य वीरसूर्माता जानकी न कुशप्रसूः । या रत्नं कुशसंज्ञं तु दधाराग्निमिवारणिः
या शूर मुलाची आई जानकी आहे, ती गवत जन्मवणारी नाही. तिने कुश नावाचं रत्न जन्माला घातलं, जसं लाकडात अग्नी दडलेला असतो.
इदानीं क्षत्रियत्वादि दर्शयिष्यामि सर्वतः । यदि क्षत्रियभूरेष भविष्यति च शत्रुहा
आता मी सर्व प्रकारे क्षत्रियाचं खरं रूप दाखवतो, जर हा खरोखरच क्षत्रिय असेल आणि शत्रूंचा नाश करणारा असेल.
गृहीष्यति मया बद्धं वाहं यज्ञक्रियोचितम् । नोचेत्क्षत्रत्वमुन्मुच्य कुशस्य चरणार्चकः
मी बांधलेला, यज्ञासाठी योग्य असलेला घोडा तो पकडेल; नाहीतर क्षत्रियपणा सोडून कुशाच्या पायांची पूजा करावी लागेल.
अधुना मद्धनुर्मुक्तैः शरैः सुप्तो भविष्यति । अन्ये ये च महावीरा रणमंडलभूषणाः
आता माझ्या धनुष्यातून सुटलेल्या बाणांनी तो आणि इतर रणभूमीतले मोठे वीर गाढ झोपतील.
इत्यादिवाक्यमुच्चार्य लवो जग्राह तं हयम् । तृणीकृत्य नृपान्सर्वांश्चापबाणधरो वरः
असं म्हणून लवाने तो घोडा पकडला, आणि सर्व राजांना काहीही न समजता, हातात धनुष्यबाण घेऊन उभा राहिला.
तदा मुनिसुताः प्रोचुर्लवं हयजिहीर्षकम् । अयोध्यानृपती रामो महाबलपराक्रमः
तेव्हा ऋषिपुत्रांनी घोडा घेऊ पाहणाऱ्या लवास सांगितलं, 'अयोध्येचा राजा राम मोठ्या बळाचा आणि पराक्रमी आहे.'
तस्य वाहं न गृह्णाति शक्रोऽपि स्वबलोद्धतः । मा गृहाण शृणुष्वेदं मद्वाक्यं हितसंयुतम्
त्याचा घोडा तर इंद्रालाही आपल्या सामर्थ्याने पकडता येणार नाही. तू तो घेऊ नकोस; माझं हिताचं बोलणं ऐक.