सुरथ उवाच। धन्योसि कपिवर्य त्वं महाबलपराक्रमः । येन राममहत्कृत्यं कृतं राक्षसके पुरे
सुरथ म्हणाला — वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तू धन्य आहेस! तुझ्या महान पराक्रमामुळेच रामाचं मोठं कार्य राक्षसांच्या नगरीत पूर्ण झालं.
त्वं रामचरणस्यासि सेवको भक्तिसंयुतः । त्वया वीरेण मत्पुत्रः पातितश्चंपको बली
तू रामाच्या चरणांचा भक्तिपूर्वक सेवक आहेस; पण वीर असलेल्या तुझ्याच हातून माझा बलाढ्य मुलगा चंपक मारला गेला.
इदानीं त्वां तु संबध्य गंतास्मि नगरेमम । यत्नात्तिष्ठ कपीशेशसत्यमुक्तं मया स्मृतम्
आता मी तुला बांधून माझ्या नगरीत नेणार आहे; वानराधिपती, तू प्रयत्न कर, कारण मी जे बोललो ते खरं आहे आणि ते मला आठवतंय.
इति भाषितमाकर्ण्य सुरथस्य कपीश्वरः । उवाच धीरया वाण्या रणे वीरैकभूषिते
सुरथाची ही वचने ऐकून, रणभूमीत एकटा शोभणारा वानरांचा स्वामी शांतपणे उत्तर देऊ लागला.
हनूमानुवाच। त्वं रामचरणस्मारी वयं रामस्य सेवकाः । बध्नासि चेन्मां प्रसभं मोचयिष्यति मत्प्रभुः
हनुमान म्हणाला — तू रामाच्या चरणांचा स्मरण करतोस, आम्ही रामाचे सेवक आहोत. जर तू मला जबरदस्तीने बांधलेस, तर माझा स्वामी मला नक्की सोडवेल.
कुरु वीर भवत्स्वांतस्थितं सत्यं प्रतिश्रुतम् । रामं स्मरन्वै दुःखांतं याति वेदा वदंत्यदः
वीर, तुझ्या मनात ठेवलंय ते सत्य पूर्ण कर; रामाचं स्मरण केल्याने दुःखाचा अंत मिळतो, असं वेद सांगतात.
शेष उवाच। इति ब्रुवंतं सुरथः प्रशस्य पवनात्मजम् । विव्याध बाणैर्बहुभिः शितैः शाणेन दारुणैः
शेष म्हणतो — असे बोलताना पवनपुत्राचे कौतुक करून, सुरथाने त्याच्यावर अनेक तीक्ष्ण आणि कठोर बाण सोडले.
तान्मुक्तानगणय्याथ बाणाञ्छोणितपातिनः । करे जग्राह कोदंडं सज्यं शरसमन्वितम्
रक्त सांडणारे ते बाण काहीच न समजता, हनुमानाने हातात सज्ज आणि बाण लावलेलं धनुष्य उचललं.
गृहीत्वा करयोश्चापं बभंज कुपितः कपिः । चीत्कुर्वंस्त्रासयन्वीरान्नखैर्दीर्णान्सृजन्भटान्
दोन्ही हातांनी धनुष्य पकडून, रागाने वानराने ते मोडलं; मोठ्याने आरोळी देत, त्याने वीरांना घाबरवलं आणि नखांनी फाडून त्यांना पांगवले.
तेन भग्नं धनुर्दृष्ट्वा स्वकीयं गुणसंयुतम् । अपरं धनुरादत्त महद्गुणविशोभितम्
आपलं सज्ज आणि तयार धनुष्य तुटलेलं पाहून, सुरथाने दुसरं मोठं आणि सुंदर तंतू असलेलं धनुष्य घेतलं.
तच्चापि जगृहे रोषात्कपिश्चापं बभंज तत् । अन्यच्चापं समादत्त तद्बभंज महाबलः
रागाने हनुमानाने ते धनुष्यही पकडून तोडलं; मग आणखी एक धनुष्य घेतलं आणि आपल्या प्रचंड बळाने तेही मोडलं.
तस्मिंश्चापे प्रभग्नेऽपि सोऽन्यद्धनुरुपाददत् । सोपि चापं बभंजाशु महावेगसमन्वितः
ते धनुष्यही तुटल्यावर, सुरथाने पुन्हा एक नवीन धनुष्य घेतलं; पण हनुमानाने तेही मोठ्या वेगाने मोडलं.
एवं राज्ञस्तु चापानामशीतिर्विदलीकृता । क्षणे क्षणे महारोषात्कुर्वन्नादाननेकधा
अशा प्रकारे, मोठ्या रागात क्षणोक्षणी हनुमानाने राजाची ऐंशी धनुष्यं फोडली आणि अनेक मोठ्या आवाजांनी रणभूमी दणाणली.
तदात्यंतं प्रकुपितः शक्तिमुग्रामथाददे । शक्त्या स ताडितो वीरः पपात क्षणमुत्सुकः
मग अत्यंत संतापलेल्या सुरथाने एक भयंकर शक्ती उचलली; त्या शक्तीने घाव बसल्यावर, तो वीर क्षणभर खाली पडला, पण पुन्हा युद्धासाठी उत्सुक राहिला.
उत्थाय स्यंदनं राज्ञो जग्राह कुपितो भृशम् । उड्डीनस्तं गृहीत्वा तु समुद्रमतिवेगतः
राजा अत्यंत रागावलेला उठला आणि आपल्या रथाचा लगबगीने ताबा घेतला. तो उडी मारून रथासह समुद्राकडे मोठ्या वेगाने धावला.
तमुड्डीनं समालक्ष्य सुरथः परवीरहा । ताडयामास परिघैर्हृदि मारुतिमुद्यतम्
त्याला उडी मारताना पाहून, शत्रूंचा संहार करणारा सुरथाने पुढे येणाऱ्या मारुतीच्या छातीवर लोखंडी गदांनी जोरदार प्रहार केला.
मुक्तस्तेन रथो दूराच्चूर्णीभूतोऽभवत्क्षणात् । सोऽन्यरथं समारुह्य ययौ वेगात्समीरजम्
त्या प्रहारामुळे रथ दूरवर जाऊन क्षणातच तुकडे तुकडे झाला. मग तो दुसऱ्या रथावर चढून वाऱ्याच्या वेगाने पवनपुत्राचा पाठलाग करू लागला.
हनूमांस्तद्रथं पुच्छे संवेष्ट्य प्रधनांगणे । हयसारथिसंयुक्तं बभंज सपताकिनम्
हनुमानाने रणभूमीच्या मध्यभागी आपल्या शेपटीने तो रथ गुंडाळला आणि घोडे, सारथी, ध्वजासह तो रथ फोडून टाकला.
अन्यं रथं समास्थाय ययौ राजा महाबलः । बभंज तं रथं वेगान्मारुतिः कुपितांगकः
राजा दुसऱ्या रथावर बसून पुन्हा पुढे गेला; पण रागाने अंग फडफडणाऱ्या मारुतीने तो रथही क्षणात फोडून टाकला.
भग्नं तं स्यंदनं वीक्ष्य सुरथोऽन्यसमाश्रितः । भग्नः स तेन सहसा हयसारथिसंयुतः
तो रथ फोडलेला पाहून सुरथाने लगेच दुसऱ्या रथाचा आधार घेतला; पण तोही रथ, घोडे आणि सारथीसह, लगेचच फोडून टाकला.
एवमेकोनपंचाशद्रथा भग्ना हनूमता । तत्कर्म वीक्ष्य राजापि विसिस्माय ससैनिकः
अशा प्रकारे हनुमानाने एकूण एकोणपन्नास रथ फोडले. हे अद्भुत कृत्य पाहून राजा आणि त्याचे सैन्य आश्चर्यचकित झाले.
कुपितः प्राह कीशेंद्रं धन्योसि पवनात्मज । पराक्रमन्निदं कर्म न कर्ता न करिष्यति
रागाने त्याने वानरराजाला म्हटले, "पवनपुत्रा, तू धन्य आहेस; असा पराक्रम आजवर कुणी केला नाही आणि करणारही नाही."
क्षणमेकं प्रतीक्षस्व यावत्सज्यं धनुस्त्वहम् । करोमि पवनोद्भूत रामपादाब्जषट्पद
"थोडा वेळ थांब, मी माझे धनुष्य सज्ज करतो; पवनपुत्रा, श्रीरामांच्या चरणकमळाचा भुंगा, आता मी कृती दाखवतो."
इत्युक्त्वा चापमात्तज्यं कृत्वा रोषपरिप्लुतः । अस्त्रं पाशुपतं नाम संदधे शर उल्बणे
असे म्हणून, धनुष्य सज्ज करून, रागाने भरलेला राजा आपल्या बाणावर पाशुपतास्त्र ठेवू लागला.
ततो भूताश्च वेतालाः पिशाचा योगिनीमुखाः । प्रादुर्बभूवुः सहसा भीषयंतः समीरजम्
तेव्हा भुते, वेताळ, पिशाच्चे आणि योगिनी अशा भयावह शक्ती अचानक प्रकट झाल्या आणि पवनपुत्राला घाबरवू लागल्या.
कपिः पाशुपतैरस्त्रैर्बद्धो लोकैरभीक्षितः । हाहेति च वदंत्येते यावत्तावत्समीरजः
कपी पाशुपतास्त्रांनी बांधला गेला आणि सगळ्या लोकांनी पाहिले. 'हाय हाय' असे ते ओरडू लागले, पण पवनपुत्र तिथेच ठाम राहिला.
स्मृत्वा रामं स्वमनसा त्रोटयामास तत्क्षणात् । स मुक्तगात्रः सहसा युयुधे सुरथं नृपम्
हनुमानाने मनात श्रीरामांचे स्मरण केले आणि त्या क्षणीच सर्व बंधने तोडली; मग मुक्त होऊन तो अचानक सुरथ राजाशी युद्ध करू लागला.
तं मुक्तगात्रं संवीक्ष्य सुरथः परमास्त्रवित् । महाबलं मन्यमानो ब्राह्ममस्त्रं समाददे
तो मुक्त झाला हे पाहून, अस्त्रविद्या जाणणारा सुरथ त्याला अत्यंत बलवान समजून ब्रह्मास्त्र उचलू लागला.
मारुतिर्ब्राह्ममस्त्रं तु निजगाल हसन्बली । तन्निगीर्णं नृपो दृष्ट्वा रामं सस्मार भूमिपः
पण बलशाली आणि हसत असलेल्या मारुतीने ब्रह्मास्त्र गिळून टाकले; ते पाहून राजा श्रीरामांचे स्मरण करू लागला.
स्मृत्वा दाशरथिं रामं रामास्त्रं स्वशरासने । संधाय तं जगादेदं बद्धोसि कपिपुंगव
दाशरथी श्रीरामांचे स्मरण करून, त्याने आपल्या धनुष्यावर रामास्त्र चढवले आणि वानरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या हनुमानाला म्हटले, 'आता तू बांधला गेलास.'