किं वर्णयामि रामस्य सेवकं सुरथं वरम् । यस्याशेषगुणा भूमौ विस्तृताः पावयंत्यघम्
रामाचा असा श्रेष्ठ सेवक सुरथ मी कसा वर्णू? त्याचे असंख्य गुण पृथ्वीवर पसरले आहेत आणि पापाचा नाश करतात.
सेवकास्तस्य भूपस्य पर्यटंतः कदाचन । अपश्यन्हयमेधस्य हयं चंदनचर्चितम्
त्या राजाचे सेवक कधीतरी फिरताना त्यांनी अश्वमेधाचा, चंदनाने सुशोभित घोडा पाहिला.
ते दृष्ट्वा विस्मयं प्राप्ता हयपत्रमलोकयन् । स्पष्टाक्षरसमायुक्तं चंदनादिकचर्चितम्
तो घोडा आणि त्याच्या झेंड्यावर स्पष्ट अक्षरांनी लिहिलेलं आणि चंदन वगैरे लावलेलं पाहून ते सर्व सेवक आश्चर्यचकित झाले.
ज्ञात्वा रामेण संमुक्तं हयं नेत्रमनोहरम् । हृष्टा राज्ञे सभास्थाय कथयामासुरुत्सुकाः
तो घोडा रामाने सोडलेला आणि पाहायला सुंदर आहे हे ओळखून, ते आनंदाने राजाच्या सभेत गेले आणि उत्सुकतेने ही बातमी सांगितली.
स्वामिन्नयोध्यानगरीपतिस्तस्यास्तु राघवः । हयमेधक्रतोर्योग्यो हयो मुक्तः परिभ्रमन्
‘स्वामी, अयोध्येचा राजा राघव हा या घोड्याचा मालक आहे, आणि हा घोडा अश्वमेध यज्ञासाठी मोकळा फिरत आहे.’
स ते पुरस्य निकटे प्राप्तः सेवकसंयुतः । गृहाण त्वं महाराज हयं तं सुमनोहरम्
तो घोडा सेवकांसह आता आपल्या नगरीच्या जवळ आला आहे; राजन, तू तो सुंदर घोडा पकड.
शेष उवाच। इति श्रुत्वा निजप्रोक्तं वाक्यं हर्षपरिप्लुतः । उवाच वीरान्बलिनो मेघगंभीरया गिरा
शेष म्हणाला: आपलीच वचने ऐकून, अत्यंत आनंदाने तो गडगडणाऱ्या मेघासारख्या गंभीर आवाजात त्या पराक्रमी वीरांना म्हणाला.
सुरथ उवाच। धन्या वयं राममुखं पश्यामः सह सेवकाः । ग्रहीष्यामि हयं तस्य भटकोटिपरीवृतम्
सुरथ म्हणाला: आम्ही आणि आमचे सेवक खरोखर भाग्यवान आहोत, कारण आम्हाला रामाचे मुख पाहायला मिळते; मी त्या घोड्याला, जो असंख्य वीरांनी वेढलेला आहे, पकडणार आहे.
तदा मोक्ष्यामि वाहं तं यदा रामः समाव्रजेत् । कृतार्थं मम भक्तस्य चिरं ध्यानरतस्य वै
राम स्वतः आला की, मी तो घोडा सोडून देईन, कारण माझा भक्त, जो खूप दिवस ध्यानात मग्न आहे, त्याचे मनोकामना पूर्ण होईल.
शेष उवाच। इत्थमुक्त्वा महीपालः सेवकान्स्वयमादिशत् । गृह्णंतु वाहं प्रसभं मोच्यो नाश्वोऽक्षिगोचरः
शेष म्हणाला: असे म्हणून राजाने स्वतःच आपल्या सेवकांना आज्ञा दिली, "तो घोडा जोराने पकडा; तो डोळ्यांसमोरून सुटू देऊ नका."
अनेन सुमहाँल्लाभो भविष्यति तु मे मतम् । यद्रामचरणौ प्रेक्षे ब्रह्मशक्रादिदुर्ल्लभौ
माझ्या मते, यामुळे मला मोठा लाभ होईल—कारण रामाची पावले, जी ब्रह्मा आणि इंद्रालाही दुर्मिळ आहेत, ती मला पाहायला मिळतील.
स एव धन्यः स्वजनः पुत्रो वा बांधवोऽथवा । पशुर्वा वाहनं वापि रामाप्तिर्येन संभवेत्
जो कुणी रामाची कृपा मिळवतो—तो आपला माणूस असो, मुलगा असो, नातेवाईक असो, प्राणी असो किंवा वाहन असो—तोच खरा भाग्यवान आहे.
तस्माद्गृहीत्वा क्रत्वश्वं स्वर्णपत्रेण शोभितम् । बध्नंतु वाजिशालायां कामवेगं मनोरमम्
म्हणून, त्या सुवर्णफलकाने सजवलेल्या यज्ञाच्या घोड्याला पकडा आणि तो वेगवान व सुंदर घोडा घोड्यांच्या शाळेत बांधा.
इत्युक्तास्ते ततो गत्वा वाहं रामस्य शोभितम् । गृहीत्वा तरसा राज्ञे ददुः सर्वं शुभांगिनम्
राजाच्या आज्ञेवरून ते सर्व जण गेले आणि त्यांनी रामाचा तेजस्वी घोडा पटकन पकडला आणि सर्व शुभ चिन्हांनी युक्त तो घोडा राजाकडे आणला.
राजा प्राप्य मुदा चाश्वं रामस्य दनुजार्दनः । सेवकान्प्राह बलिनो धर्मकृत्यविचक्षणः
राजाने आनंदाने रामाचा, दैत्यांचा संहार करणारा घोडा मिळवला आणि धर्मकृत्यांमध्ये पारंगत असलेल्या आपल्या बलवान सेवकांना संबोधून बोलला.
वात्स्यायन महाबुद्धे शृणुष्वैकाग्रमानसः । न तस्य विषये कश्चित्परदाररतो नरः
वात्स्यायन, तुझ्या एकाग्र मनाने ऐक: त्याच्या राज्यात कोणताही पुरुष परस्त्रीमध्ये आसक्त नाही.
न परद्रव्यनिरतो न च कामेषु लंपटः । न जिह्वाभिरतोन्मार्गे कीर्त्तयेद्रामकीर्तनात्
कोणीही परधनाच्या मागे लागत नाही, ना विषयांच्या मोहात गुंततो; कोणीही चुकीच्या मार्गाने जाऊन वाईट बोलत नाही, कारण रामाचे कीर्तन सर्वत्र होत असते.
यः सेवकान्नृपो वक्ति यूयं सेवार्थमागताः । कथयंतु भवच्चेष्टां धर्मकर्मविशारदाः
राजा आपल्या सेवकांना म्हणतो: "तुम्ही सेवा करण्यासाठी आलात आहात; धर्मकर्मात निपुण असलेले तुमचे वर्तन सांगू द्या."
एकपत्नीव्रतधरा न परद्रव्यलोलुपाः । परापवादानिरता न च वेदोत्पथं गताः
ते एकपत्नीव्रती आहेत, परधनाची लालसा करत नाहीत, दुसऱ्यांची निंदा करत नाहीत आणि वेदाच्या मार्गापासून कधीच दूर गेलेले नाहीत.
श्रीरामस्मरणादीनि कुर्वंति प्रत्यहं भटाः । तानहं रामसेवार्थं रक्षाम्यंतक कोपवान्
हे वीर दररोज श्रीरामाचे स्मरण आणि इतर भक्तिपूर्वक कृत्ये करतात; अशा लोकांचे मी रामसेवेसाठी रक्षण करतो, अगदी यम रागावला तरीही.
एतद्विरुद्धधर्माणो ये नराः पापसंयुताः । तानहं विषये मह्यं वासयामि न दुर्मतीन्
जे पुरुष या धर्माच्या विरुद्ध वागतात आणि पापात गुंतलेले आहेत, अशा दुष्ट बुद्धीच्या लोकांना मी माझ्या राज्यात राहू देत नाही.
तस्य देशे न पापिष्ठाः पापं कुर्वंति मानसे । हरिध्यानहताशेष पातकामोदसंयुताः
त्याच्या देशात सर्वात पापी माणसेही मनाने पाप करत नाहीत; हरिच्या ध्यानामुळे त्यांची सर्व पापे नष्ट होतात आणि ते आनंदाने भरून जातात.
यदैवमभवद्देशो राजा धर्मेण संयुतः । तदा तत्स्था नराः सर्वे मृता गच्छंति निर्वृतिम्
जेव्हा देश असा झाला आणि राजा धर्माने युक्त होता, तेव्हा त्या ठिकाणी राहणारे सर्व लोक मृत्यूनंतर मुक्तीला पोहोचले.
यमानुचरनिर्वेशो नाभवत्सौरथे पुरे । तदा यमो मुनेरूपं धृत्वा प्रागान्महीश्वरम्
सुरथाच्या नगरीत यमाचे दूत चौकशी करीत नसत; तेव्हा यमाने ऋषीचे रूप घेऊन त्या भूमीच्या राजाकडे गेला.
वल्कलांबरधारी च जटाशोभितशीर्षकः । सुरथं तु सभामध्ये ददर्श हरिसेवकम्
झाडाची साल घातलेले कपडे आणि जटा मस्तकी शोभणारे असे तो हरिचा सेवक सुरथ सभेमध्ये दिसला.
तुलसीमस्तके यस्य वाचि नाम हरेः परम् । धर्मकर्मरतां वार्त्तां श्रावयंतं निजाञ्जनान्
ज्याच्या डोक्यावर तुळशी होती, ज्याच्या ओठांवर हरिचे श्रेष्ठ नाव होते, आणि जो आपल्या लोकांना धर्मकर्मात रमण्याची गोष्ट सांगत होता.
तदा मुनिं नृपो दृष्ट्वा तपोमूर्तिमिव स्थितम् । ववंदे चरणौ तस्य पाद्यादिकमथाकरोत्
तेव्हा त्या तपस्वी ऋषीला पाहून राजा त्याच्या पायांवर वाकला आणि पाद्यादी आदरपूर्वक अर्पण केले.
सुखोपविष्टं विश्रांतं मुनिं प्राह नृपाग्रणीः । धन्यमद्य जनुर्मह्यं धन्यमद्य गृहं मम
मुनि आरामात बसला, विश्रांती घेतली तेव्हा राजाने म्हटले, "आज माझे जीवन धन्य झाले, आज माझे घरही पावन झाले."
कथाः कथयतान्मह्यं रामस्य विविधा वराः । याः शृण्वतां पापहानिर्भविष्यति पदे पदे
"रामाच्या विविध उत्तम कथा मला सांग, ज्या ऐकताना प्रत्येक पावलागणिक पापांचा नाश होईल."
इत्थमुक्तं समाकर्ण्य जहास स मुनिर्भृशम् । दंतान्प्रदर्शयन्सर्वांस्तालास्फालितपाणिकः
हे ऐकून तो मुनि मोठ्याने हसला, सर्व दात दाखवत आणि टाळ्या वाजवत.