क्षणात्तज्ज्ञानतां प्राप्य विस्मयोत्फुल्ललोचनः । जगाद स महीपालं दुःखितं संशयान्वितम्
क्षणातच त्याला सगळं ज्ञान प्राप्त झालं, त्याचे डोळे आश्चर्याने मोठे झाले. मग त्याने दुःखी आणि शंका मनात धरलेल्या राजाला बोलायला सुरुवात केली.
शौनक उवाच। शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि हयस्तंभस्य कारणम् । यच्छ्रुत्वा मुच्यते दुःखादतिचित्रकथानकम्
शौनक म्हणाला: ऐक राजन, मी तुला या घोड्याच्या थांबण्यामागचं कारण सांगतो. ही कथा ऐकल्यावर माणूस दुःखातून मुक्त होतो, इतकी ती अद्भुत आहे.
गौडदेशे महारण्ये कावेरीतीरभूषिते । वाडवः सात्वको नाम्ना चचार परमं तपः
गौड देशात, कावेरीच्या काठावरच्या घनदाट जंगलात सात्वक नावाचा एक तपस्वी राहत होता. तो अत्यंत कठोर तप करत होता.
एकाहं पयसः प्राशी दिनैकं वायुभक्षकः । दिनैकं तु निराहार एवं त्रिदिनमुन्नयेत्
एक दिवस तो फक्त दूध पित असे, दुसऱ्या दिवशी फक्त वाऱ्यावर जगत असे, आणि तिसऱ्या दिवशी पूर्ण उपवास करत असे. अशा प्रकारे तो तीन दिवसांचा व्रत पाळत असे.
एवं व्रते प्रवृत्तस्य कालः सर्वक्षयंकरः । जग्राह स्वस्य दंष्ट्रायां मृतिं प्राप महाव्रती
अशा व्रतात असताना, काळ — जो सर्वांचा अंत करणारा आहे — त्याला आपल्या तावडीत पकडतो आणि तो महान व्रती या जगातून निघून जातो.
विमाने सर्वशोभाढ्ये सर्वरत्नविभूषिते । अप्सरोभिः सह क्रीडन्ययौ मेरोः शिखास्थितौ
नंतर तो सर्व प्रकारच्या शोभेने आणि रत्नांनी सजलेल्या विमानात बसून, अप्सरांसोबत खेळत खेळत मेरू पर्वताच्या शिखरावर गेला.
जंबूनाममहावृक्षस्तत्र सेव्यरसोऽभवत् । नदी जांबवती संज्ञा स्वर्णद्रवसमन्विता
तिथे एक मोठं जांभूळाचं झाड होतं, त्याचा रस अतिशय स्वादिष्ट होता. तिथेच जांबवती नावाची नदी वाहत होती, जी सोन्यासारख्या पाण्याने भरलेली होती.
तस्यां मुनयइच्छाभिः क्रीडंते कुतुकान्विताः । अनेकतपसा पुण्याः सर्वसौख्यसमन्विताः
त्या ठिकाणी, अनेक तपांनी पावन झालेले आणि सर्व सुखांनी न्हालेल्या ऋषी आपल्या इच्छेने, कुतूहलाने खेळत असत.
तत्रासौ स्वेच्छया क्रीडन्नप्सरोभिर्मुदान्वितः । प्रतीपमाचरत्तेषां स्वाभिमानमदोद्धतः
तिथे तोही अप्सरांसोबत आनंदाने खेळू लागला, पण आपल्या अहंकारामुळे आणि गर्वामुळे त्याने त्यांच्याशी उद्धटपणे वागायला सुरुवात केली.
ततः शप्तः स मुनिभी राक्षसो भव दुर्मुखः । ततोऽतिदुःखितः प्राह मुनीन्विद्यातपोधनान्
मग त्या ऋषींनी त्याला शाप दिला, 'दुष्ट बोलणारा, आता तू राक्षस हो!' हे ऐकून तो खूप दुःखी झाला आणि त्या विद्या व तपाने परिपूर्ण ऋषींना विनवू लागला.
अनुगृह्णंतु मां सर्वे विप्रा यूयं कृपालवः । तदा तैरनुगृहीतो यदा रामहयं भवान्
'सर्व ब्राह्मणहो, तुम्ही दयाळू आहात, कृपा करून माझ्यावर दया करा.' तेव्हा त्या ऋषींनी त्याला कृपा केली आणि सांगितलं, 'जेव्हा तू रामाचा घोडा होशील—'
स्तंभयिष्यति वेगेन ततो रामकथाश्रुतिः । पश्चान्मुक्तिर्भवित्री ते शापादस्मात्सुदारुणात्
'—आणि वेगाने थांबवला जाशील, तेव्हा रामकथाचं श्रवण झाल्यावर तुला या भयंकर शापातून मुक्ती मिळेल.'
स प्रोक्तो मुनिभिर्देवो राक्षसत्वमितः प्रभो । स्तंभयामास रामाश्वं मोचयानघकीर्तनैः
अशा प्रकारे ऋषींनी सांगितल्यावर, त्या देवाने राक्षसाचं रूप घेतलं; त्याने रामाच्या घोड्याला थांबवलं, पण पाप नष्ट करणाऱ्या स्तोत्रांच्या गायनामुळे त्याची सुटका झाली.
शेष उवाच। इति प्रोक्तं तु मुनिना संश्रुत्य परवीरहा । विस्मयं मानयामास हृदि शौनकमब्रवीत्
शेष म्हणाला: ऋषीने सांगितलेलं ऐकून, शत्रूंचा संहार करणारा राजा आश्चर्यचकित झाला आणि मनापासून त्याचा सन्मान करून शौनकाला म्हणाला.
शत्रुघ्न उवाच। कर्मणो गहना वार्ता यया सात्वकनामधृत् । दिवं प्राप्तोऽपि महता कर्मणा राक्षसीकृतः
शत्रुघ्न म्हणाला: कर्माची गती किती गूढ आहे! सात्वकाने मोठं पुण्य केलं, स्वर्ग मिळवला, तरीही तो राक्षस झाला.
स्वामिन्वद महर्षे त्वं कर्मणां स्वगतिर्यथा । येन कर्मविपाकेन यादृशं नरकं भवेत्
स्वामी, महर्षे, मला सांग की कर्माची फळं कशी मिळतात आणि कोणत्या कर्मामुळे माणसाला कोणता नरक मिळतो.
शौनक उवाच। धन्योसि राघवश्रेष्ठ यत्ते मतिरियं शुभा । जानन्नपि हितार्थाय लोकानां त्वं ब्रवीषि भोः
शौनक म्हणाले — राघवकुळातील श्रेष्ठ, तुझ्या मनात अशी शुभ भावना आहे म्हणून तू खरोखरच धन्य आहेस. तुला सर्व काही माहिती असूनही, लोकांच्या हितासाठी तू हे सांगतोस, हे फारच उत्तम आहे.
कथयामि विचित्राणां कर्मणां विविधा गतीः । ताः शृणुष्व महाराज यच्छ्रुत्वा मोक्षमाप्नुयात्
राजा, मी आता विविध कर्मांची वेगवेगळी फळे सांगतो. ती नीट ऐक, कारण ती ऐकल्यावर माणसाला मुक्ती मिळू शकते.
परवित्तं परापत्यं कलत्रं पारकं च यः । बलात्कारेण गृह्णाति भोगबुद्ध्या च दुर्मतिः
जो वाईट बुद्धीने दुसऱ्याचे धन, मालमत्ता, बायको किंवा दुसऱ्याचे काहीही जबरदस्तीने उपभोगासाठी घेतो—
कालपाशेन संबद्धो यमदूतैर्महाबलैः । तामिस्रे पात्यते तावद्यावद्वर्षसहस्रकम्
त्याला काळाच्या फासात बांधून, यमाचे बलवान दूत पकडतात आणि त्याला तामिस्र नरकात टाकतात, जिथे तो हजार वर्षे राहतो.
तत्र ताडनमुद्धूताः कुर्वंति यमकिंकराः । पापभोगेन संतप्तस्ततो योनिं तु शौकरीम्
तिथे यमाचे नोकर त्याला जबर मारहाण करतात; आपल्या पापांच्या यातना भोगून, नंतर तो डुकराच्या पोटी जन्म घेतो.
तत्र भुक्त्वा महादुःखं मानुषत्वं गमिष्यति । रोगादिचिह्नितं तत्र दुर्यशो ज्ञापकं स्वकम्
तिथे मोठ्या यातना भोगून, नंतर तो माणूस म्हणून जन्म घेतो; पण त्याच्या अंगावर रोग आणि वाईट ओळखीची चिन्हे असतात, जी त्याच्या पूर्वीच्या कर्मांची आठवण करून देतात.
भूतद्रोहं विधायैव केवलं स्वकुटुंबकम् । पुष्णाति पापनिरतः सोंऽधतामिस्रके पतेत्
जो इतर जीवांना त्रास देतो आणि फक्त आपल्या कुटुंबाचीच काळजी घेतो, तसेच पापातच रमतो, तो अंधतामिस्र नरकात पडतो.
ये नरा इह जंतूनां वधं कुर्वंति वै मृषा । ते रौरवे निपात्यंते भिद्यंते रुरुभी रुषा
जे पुरुष या जगात खोट्या कारणासाठी जीवांची हत्या करतात, त्यांना रौरव नरकात फेकले जाते, जिथे रुरु नावाचे प्राणी त्यांना रागाने फाडतात.
यः स्वोदरार्थे भूतानां वधमाचरति स्फुटम् । महारौरवसंज्ञे तु पात्यते स यमाज्ञया
जो आपल्या पोटासाठी स्पष्टपणे जीवांची कत्तल करतो, त्याला यमाच्या आज्ञेने महा-रौरव नावाच्या नरकात टाकले जाते.
यो वै निजं तु जनकं ब्राह्मणं द्वेष्टि पापकृत् । कालसूत्रे महादुष्टे योजनायुतविस्तृते
जो पापी माणूस आपल्या वडिलांवर किंवा ब्राह्मणावर द्वेष करतो, त्याला दहा हजार योजन लांब असलेल्या भयंकर काळसूत्र नरकात बांधले जाते.
यावंति पशुरोमाणि गवां द्वेषं करोति यः । तावद्वर्षसहस्राणि पच्यते यमकिंकरैः
जो गायींवर द्वेष करतो, त्याला गायीच्या अंगावरील केसांइतकी हजारो वर्षे यमाचे नोकर नरकात उकळतात.
यो भूमौ भूपतिर्भूत्वा दंडायोग्यं तु दंडयेत् । करोति ब्राह्मणस्यापि देहदंडं च लोलुपः
जो राजा लोभीपणाने, फक्त दंड देण्यास पात्र असलेल्या माणसाला शिक्षा करतो किंवा ब्राह्मणालाही शारीरिक शिक्षा करतो—
स सूकरमुखैर्दुष्टैः पीड्यते यमकिंकरैः । पश्चाद्दुष्टासु योनीषु जायते पापमुक्तये
त्याला यमाचे डुकरासारखे तोंड असलेले नोकर छळतात आणि नंतर तो पापातून मुक्त होण्यासाठी वाईट योनींमध्ये जन्म घेतो.
ब्राह्मणानां गवां ये तु द्रव्यं वृत्तं तथाल्पकम् । वृत्तिं वा गृह्णते मोहाल्लुंपंति स्वबलान्नराः
जे पुरुष मोहाने ब्राह्मणांचे किंवा गायींचे धन, उपजीविका किंवा अगदी थोडेसेही माल जबरदस्तीने घेतात—