सुमतिरुवाच। स्वामिन्कश्चिन्मुनिर्मृग्योऽखिलज्ञानविचक्षणः । देशोद्भवमहं जाने प्रत्यक्षं न परोक्षजम्
सुमती म्हणाली, "स्वामी, मी एक ज्ञानी ऋषी शोधत आहे. त्याचं मूळ गाव मला प्रत्यक्ष माहित आहे, ऐकून नाही."
शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य सुमतेर्धर्मकोविदः । अन्वेषयामास मुनिं सेवकैः सह शोभनम्
शेष म्हणतो, सुमतीचं हे बोल ऐकून, धर्म जाणणाऱ्या राजाने आपल्या सेवकांसह त्या ऋषीचा योग्य रीतीने शोध घ्यायला सुरुवात केली.
ते सर्वे सर्वतो गत्वा मुनिं धर्मविदं भटाः । व्यालोकयंतः सर्वत्र न चापश्यन्मुनीश्वरम्
ते सर्व योद्धे सर्वत्र गेले, धर्म जाणणाऱ्या त्या ऋषीला शोधू लागले, पण कुठेही त्या ऋषीश्वराचं दर्शन झालं नाही.
एकस्त्वनुचरो विप्र गतो योजनमात्रतः । पूर्वस्यां दिशि चोद्युक्तः पश्यति स्म महाश्रमम्
त्यातील एक सेवक, ब्राह्मण, पूर्व दिशेला एक योजन अंतर चालत गेला आणि त्याने एक सुंदर मोठं आश्रम पाहिलं.
यत्र निर्वैरिणः सर्वे पशवो जनतास्तथा । गंगास्नानहताशेषकिल्बिषाः सुमनोहराः
त्या ठिकाणी सर्व प्राणी आणि माणसं एकमेकांशी वैर न ठेवणारी, गंगेत स्नान करून सर्व पापांपासून मुक्त आणि मनाला आनंद देणारी होती.
यत्र केचित्तपः श्रेष्ठं कुर्वंति स्म हुताशनैः । धूमैरधोमुखाः पत्रैर्वायुभिः स्वोदरंभराः
तेथे काही जण अग्निहोत्र करून कठोर तप करत होते, धुरामुळे त्यांचे चेहरे काळे पडले होते, काही पानं आणि वाऱ्यावर उपजीविका करत होते.
यत्राग्निहोत्रजो धूमः पवित्रयति सर्वदा । अनेकमुनिसंहृष्टो मुक्तपत्रलतोत्तमः
त्या ठिकाणी अग्निहोत्राचा धूर नेहमी जागा पवित्र करत असे, अनेक आनंदी ऋषी तेथे वसत होते, सुंदर वेलींनी आणि पानांनी सजलेले होते.
तमाश्रमं मुनेर्ज्ञात्वा शौनकस्य मनोहरम् । न्यवेदयन्नृपायासौ विस्मयाविष्टचेतसे
तो सेवक त्या रम्य आश्रमाला शौनक ऋषींचं असल्याचं ओळखून, विस्मयाने भरलेल्या राजाला जाऊन सांगितलं.
तच्छ्रुत्वा हर्षितोऽत्यंतं शत्रुघ्नः सह सेवकैः । हनूमत्पुष्कलाद्यैश्च सयुतोऽगात्तदाश्रमम्
हे ऐकून शत्रुघ्न अतिशय आनंदित झाला आणि आपल्या सेवकांसह, हनुमान, पुष्कल आणि इतरांसोबत त्या आश्रमाकडे गेला.
तत्र वीक्ष्य मुनिश्रेष्ठं सम्यग्घुतहुताशनम् । प्रणम्य दंडवत्तस्य चरणौ पापहारिणौ
तेथे त्याने उत्तम ऋषीला अग्निहोत्र करताना पाहिलं आणि दंडवत घालून त्यांचे पाप नष्ट करणारे पाय स्पर्श केले.
तमागतं नृपं ज्ञात्वा शत्रुघ्नं बलिनां वरम् । अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे प्रीतस्तद्दर्शनादभूत्
शत्रुघ्न, बलवान राजाने, तिथे आल्याचं ओळखून ऋषी आनंदित झाले आणि त्याला पाय धुण्यासाठी पाणी व इतर आदरपूर्वक सत्कार केला.
सुखोपविष्टं विश्रान्तं नृपं प्राह मुनीश्वरः । किमर्थमटनं देव महत्पर्यटनं तव
राजा सुखाने बसला, विश्रांती घेतली तेव्हा ऋषी म्हणाले, "राजा, या मोठ्या प्रवासासाठी तुम्ही कशासाठी आलात?"
त्वादृशाः पृथिवीं सर्वां नृपा वै न भ्रमंति चेत् । तदा दुष्टजनाः साधून्बाधंते विगतज्वरान्
"तुमच्यासारखे राजे जर संपूर्ण पृथ्वीवर फिरले नाहीत, तर वाईट लोक चिंता नसलेल्या सज्जनांना त्रास देतील."
कथयस्व महीपाल शत्रुघ्न बलिनां वर । सर्वं शुभायनो भूयात्तव पर्यटनादिकम्
"राजाधिराज शत्रुघ्न, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ, मला सर्व काही सांगा. तुमचं हे फिरणं शुभ होवो."
शेष उवाच। इत्युक्तवंतं भूदेवं प्रत्युवाच महीश्वरः । गद्गद स्वरया वाण्या हर्षित स्वीयविग्रहः
शेष म्हणतो, असे ऋषीने सांगितल्यावर, पृथ्वीचा राजा आनंदाने भरून, गदगदलेल्या स्वरात उत्तर देऊ लागला.
शत्रुघ्न उवाच। अकस्मादभवच्चित्रं रामाश्वस्य मनोहृतः । नातिदूरे त्वदावासात्तच्छृणुष्व विदांवर
शत्रुघ्न म्हणाला, "अचानक एक अद्भुत घटना घडली, जी रामाच्या घोड्याजवळ, तुमच्या आश्रमाजवळच घडली. हे ऐका, विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ."
उद्याने तव शोभाढ्ये यदृच्छातो हयो गतः । तत्प्रांते तस्य वाहस्य गात्रस्तंभोऽभवत्क्षणात्
"तुमच्या सुंदर बागेत तो घोडा सहज फिरत गेला. त्या घोड्याच्या वाटेच्या टोकाला त्याचं शरीर क्षणात स्तब्ध झालं."
तदा मे बलिनो वीराः पुष्कलाद्या मदोत्कटाः । बलादाचकृषुर्वाहं न चचाल तथाप्यसौ
"मग माझे बलवान वीर, पुष्कल व इतर, उत्साहीपणे त्या घोड्याला ओढू लागले, पण तो काही हललाच नाही."
अस्मानपारदुःखाब्धौ मग्नान्प्रतितरिः स्मृतः । दैवाद्दृष्टः सुभाग्यैस्त्वं कथयस्व निदानकम्
आम्ही दुसऱ्यांच्या दुःखाच्या समुद्रात बुडालो आहोत, अशा वेळी तुझी आठवण काढतो, कारण तूच आमचा तारक आहेस. भाग्यवान लोकांना केवळ दैवाच्या कृपेनेच तुझं दर्शन मिळतं. कृपया या सगळ्याचं कारण आम्हाला सांग.
शेष उवाच। एवं पृष्टो मुनिवरः क्षणं दध्यौ महामतिः । ततः कारणसंयुक्तं विचारेण दधद्धयम्
शेष म्हणाला: असं विचारल्यावर तो महान बुद्धिमान ऋषी क्षणभर गप्प बसला आणि मग मनाशी विचार करून, योग्य कारण शोधू लागला.
क्षणात्तज्ज्ञानतां प्राप्य विस्मयोत्फुल्ललोचनः । जगाद स महीपालं दुःखितं संशयान्वितम्
क्षणातच त्याला सगळं ज्ञान प्राप्त झालं, त्याचे डोळे आश्चर्याने मोठे झाले. मग त्याने दुःखी आणि शंका मनात धरलेल्या राजाला बोलायला सुरुवात केली.
शौनक उवाच। शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि हयस्तंभस्य कारणम् । यच्छ्रुत्वा मुच्यते दुःखादतिचित्रकथानकम्
शौनक म्हणाला: ऐक राजन, मी तुला या घोड्याच्या थांबण्यामागचं कारण सांगतो. ही कथा ऐकल्यावर माणूस दुःखातून मुक्त होतो, इतकी ती अद्भुत आहे.
गौडदेशे महारण्ये कावेरीतीरभूषिते । वाडवः सात्वको नाम्ना चचार परमं तपः
गौड देशात, कावेरीच्या काठावरच्या घनदाट जंगलात सात्वक नावाचा एक तपस्वी राहत होता. तो अत्यंत कठोर तप करत होता.
एकाहं पयसः प्राशी दिनैकं वायुभक्षकः । दिनैकं तु निराहार एवं त्रिदिनमुन्नयेत्
एक दिवस तो फक्त दूध पित असे, दुसऱ्या दिवशी फक्त वाऱ्यावर जगत असे, आणि तिसऱ्या दिवशी पूर्ण उपवास करत असे. अशा प्रकारे तो तीन दिवसांचा व्रत पाळत असे.
एवं व्रते प्रवृत्तस्य कालः सर्वक्षयंकरः । जग्राह स्वस्य दंष्ट्रायां मृतिं प्राप महाव्रती
अशा व्रतात असताना, काळ — जो सर्वांचा अंत करणारा आहे — त्याला आपल्या तावडीत पकडतो आणि तो महान व्रती या जगातून निघून जातो.
विमाने सर्वशोभाढ्ये सर्वरत्नविभूषिते । अप्सरोभिः सह क्रीडन्ययौ मेरोः शिखास्थितौ
नंतर तो सर्व प्रकारच्या शोभेने आणि रत्नांनी सजलेल्या विमानात बसून, अप्सरांसोबत खेळत खेळत मेरू पर्वताच्या शिखरावर गेला.
जंबूनाममहावृक्षस्तत्र सेव्यरसोऽभवत् । नदी जांबवती संज्ञा स्वर्णद्रवसमन्विता
तिथे एक मोठं जांभूळाचं झाड होतं, त्याचा रस अतिशय स्वादिष्ट होता. तिथेच जांबवती नावाची नदी वाहत होती, जी सोन्यासारख्या पाण्याने भरलेली होती.
तस्यां मुनयइच्छाभिः क्रीडंते कुतुकान्विताः । अनेकतपसा पुण्याः सर्वसौख्यसमन्विताः
त्या ठिकाणी, अनेक तपांनी पावन झालेले आणि सर्व सुखांनी न्हालेल्या ऋषी आपल्या इच्छेने, कुतूहलाने खेळत असत.
तत्रासौ स्वेच्छया क्रीडन्नप्सरोभिर्मुदान्वितः । प्रतीपमाचरत्तेषां स्वाभिमानमदोद्धतः
तिथे तोही अप्सरांसोबत आनंदाने खेळू लागला, पण आपल्या अहंकारामुळे आणि गर्वामुळे त्याने त्यांच्याशी उद्धटपणे वागायला सुरुवात केली.
ततः शप्तः स मुनिभी राक्षसो भव दुर्मुखः । ततोऽतिदुःखितः प्राह मुनीन्विद्यातपोधनान्
मग त्या ऋषींनी त्याला शाप दिला, 'दुष्ट बोलणारा, आता तू राक्षस हो!' हे ऐकून तो खूप दुःखी झाला आणि त्या विद्या व तपाने परिपूर्ण ऋषींना विनवू लागला.