कशाभिस्ताडितोऽस्माभिः परं तत्र चचाल न । एवं विचार्य यत्कर्म तत्कुरुष्व नृपोत्तम
'आम्ही त्याला चाबकाने मारले, पण तो काही हलला नाही. आता काय करावे ते तुम्ही ठरवा, राजाधिराज.'
तदा विस्मयमापन्नो भूपतिः सह सैनिकैः । जगाम सहितः सर्वैर्हयस्य महतोऽन्तिके
तेव्हा राजा आणि त्याचे सैनिक आश्चर्यचकित होऊन सर्वजण त्या मोठ्या घोड्याजवळ गेले.
पुष्कलो बाहुना धृत्वा चरणौ तस्य भूतलात् । उत्पाटयामास तदा परं नो चेलतुस्ततः
पुष्कळाने दोन्ही हातांनी त्याचे पाय धरून जमिनीवरून उचलायचा प्रयत्न केला, पण तरीही ते हलले नाहीत.
बलेन बलिनाक्रांतो नाकम्पत हयस्तदा । हनूमांस्तं समुद्धर्तुं मतिं चक्रे महामनाः
शक्तिशाली लोकांनी जोर लावला तरी तो घोडा हलला नाही. मग हनुमानाने त्याला उचलायचे ठरवले.
लांगूलेन समावेष्ट्य बलेन बलिनां वरः । आचकर्ष बलाद्वाहं न चचाल तथापि सः
हनुमानाने आपल्या शेपटीने घोड्याला घट्ट वेढले आणि जोर लावून ओढले, तरीही तो हलला नाही.
तदोवाच कपिश्रेष्ठो हनूमान्विस्मयान्वितः । शत्रुघ्नं बलिनां श्रेष्ठं वीराणां परिशृण्वताम्
मग कपीश्रेष्ठ हनुमान आश्चर्याने भरून शत्रुघ्नाला म्हणाला, आणि सर्व वीर ऐकत होते.
मया द्रोणो लांगुलेन लीलयोत्पाटितोऽधुना । परमत्र महाश्चर्यं कम्पते न हयोऽल्पकः
'मी आत्ताच माझ्या शेपटीने सहज द्रोण उखडला, पण इथे हा लहानसा घोडा काही हलतच नाही. हे खरंच अद्भुत आहे.'
दृष्टमत्र निदानं हि वीरैर्बलिभिरुद्धतैः । आकृष्टोऽपि न च स्थानाच्चचाल तिलमात्रतः
'इतके बलवान वीर मिळून ओढत आहेत, तरीही कारण कळत नाही; हा घोडा तर तिळाएवढाही हलत नाही.'
कपिभाषितमाकर्ण्य शत्रुघ्नो विस्मयान्वितः । सुमतिं मंत्रिणां श्रेष्ठमुवाच वदतां वरः
कपिचे बोलणे ऐकून शत्रुघ्न आश्चर्यचकित झाला आणि तो उत्तम मंत्री, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या सुमतीला म्हणाला.
शत्रुघ्न उवाच। मंत्रिन्किमभवद्वाहे स्तंभनं वपुषोऽनघ । कोऽत्रोपायो विधेयः स्याद्येन वाहगतिर्भवेत्
शत्रुघ्न म्हणाला: 'मंत्री, या घोड्याला काय झाले, त्याचे शरीर का ताठ झाले? तो पुन्हा चालावा यासाठी काय उपाय करावा?'
सुमतिरुवाच। स्वामिन्कश्चिन्मुनिर्मृग्योऽखिलज्ञानविचक्षणः । देशोद्भवमहं जाने प्रत्यक्षं न परोक्षजम्
सुमती म्हणाली, "स्वामी, मी एक ज्ञानी ऋषी शोधत आहे. त्याचं मूळ गाव मला प्रत्यक्ष माहित आहे, ऐकून नाही."
शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य सुमतेर्धर्मकोविदः । अन्वेषयामास मुनिं सेवकैः सह शोभनम्
शेष म्हणतो, सुमतीचं हे बोल ऐकून, धर्म जाणणाऱ्या राजाने आपल्या सेवकांसह त्या ऋषीचा योग्य रीतीने शोध घ्यायला सुरुवात केली.
ते सर्वे सर्वतो गत्वा मुनिं धर्मविदं भटाः । व्यालोकयंतः सर्वत्र न चापश्यन्मुनीश्वरम्
ते सर्व योद्धे सर्वत्र गेले, धर्म जाणणाऱ्या त्या ऋषीला शोधू लागले, पण कुठेही त्या ऋषीश्वराचं दर्शन झालं नाही.
एकस्त्वनुचरो विप्र गतो योजनमात्रतः । पूर्वस्यां दिशि चोद्युक्तः पश्यति स्म महाश्रमम्
त्यातील एक सेवक, ब्राह्मण, पूर्व दिशेला एक योजन अंतर चालत गेला आणि त्याने एक सुंदर मोठं आश्रम पाहिलं.
यत्र निर्वैरिणः सर्वे पशवो जनतास्तथा । गंगास्नानहताशेषकिल्बिषाः सुमनोहराः
त्या ठिकाणी सर्व प्राणी आणि माणसं एकमेकांशी वैर न ठेवणारी, गंगेत स्नान करून सर्व पापांपासून मुक्त आणि मनाला आनंद देणारी होती.
यत्र केचित्तपः श्रेष्ठं कुर्वंति स्म हुताशनैः । धूमैरधोमुखाः पत्रैर्वायुभिः स्वोदरंभराः
तेथे काही जण अग्निहोत्र करून कठोर तप करत होते, धुरामुळे त्यांचे चेहरे काळे पडले होते, काही पानं आणि वाऱ्यावर उपजीविका करत होते.
यत्राग्निहोत्रजो धूमः पवित्रयति सर्वदा । अनेकमुनिसंहृष्टो मुक्तपत्रलतोत्तमः
त्या ठिकाणी अग्निहोत्राचा धूर नेहमी जागा पवित्र करत असे, अनेक आनंदी ऋषी तेथे वसत होते, सुंदर वेलींनी आणि पानांनी सजलेले होते.
तमाश्रमं मुनेर्ज्ञात्वा शौनकस्य मनोहरम् । न्यवेदयन्नृपायासौ विस्मयाविष्टचेतसे
तो सेवक त्या रम्य आश्रमाला शौनक ऋषींचं असल्याचं ओळखून, विस्मयाने भरलेल्या राजाला जाऊन सांगितलं.
तच्छ्रुत्वा हर्षितोऽत्यंतं शत्रुघ्नः सह सेवकैः । हनूमत्पुष्कलाद्यैश्च सयुतोऽगात्तदाश्रमम्
हे ऐकून शत्रुघ्न अतिशय आनंदित झाला आणि आपल्या सेवकांसह, हनुमान, पुष्कल आणि इतरांसोबत त्या आश्रमाकडे गेला.
तत्र वीक्ष्य मुनिश्रेष्ठं सम्यग्घुतहुताशनम् । प्रणम्य दंडवत्तस्य चरणौ पापहारिणौ
तेथे त्याने उत्तम ऋषीला अग्निहोत्र करताना पाहिलं आणि दंडवत घालून त्यांचे पाप नष्ट करणारे पाय स्पर्श केले.
तमागतं नृपं ज्ञात्वा शत्रुघ्नं बलिनां वरम् । अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे प्रीतस्तद्दर्शनादभूत्
शत्रुघ्न, बलवान राजाने, तिथे आल्याचं ओळखून ऋषी आनंदित झाले आणि त्याला पाय धुण्यासाठी पाणी व इतर आदरपूर्वक सत्कार केला.
सुखोपविष्टं विश्रान्तं नृपं प्राह मुनीश्वरः । किमर्थमटनं देव महत्पर्यटनं तव
राजा सुखाने बसला, विश्रांती घेतली तेव्हा ऋषी म्हणाले, "राजा, या मोठ्या प्रवासासाठी तुम्ही कशासाठी आलात?"
त्वादृशाः पृथिवीं सर्वां नृपा वै न भ्रमंति चेत् । तदा दुष्टजनाः साधून्बाधंते विगतज्वरान्
"तुमच्यासारखे राजे जर संपूर्ण पृथ्वीवर फिरले नाहीत, तर वाईट लोक चिंता नसलेल्या सज्जनांना त्रास देतील."
कथयस्व महीपाल शत्रुघ्न बलिनां वर । सर्वं शुभायनो भूयात्तव पर्यटनादिकम्
"राजाधिराज शत्रुघ्न, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ, मला सर्व काही सांगा. तुमचं हे फिरणं शुभ होवो."
शेष उवाच। इत्युक्तवंतं भूदेवं प्रत्युवाच महीश्वरः । गद्गद स्वरया वाण्या हर्षित स्वीयविग्रहः
शेष म्हणतो, असे ऋषीने सांगितल्यावर, पृथ्वीचा राजा आनंदाने भरून, गदगदलेल्या स्वरात उत्तर देऊ लागला.
शत्रुघ्न उवाच। अकस्मादभवच्चित्रं रामाश्वस्य मनोहृतः । नातिदूरे त्वदावासात्तच्छृणुष्व विदांवर
शत्रुघ्न म्हणाला, "अचानक एक अद्भुत घटना घडली, जी रामाच्या घोड्याजवळ, तुमच्या आश्रमाजवळच घडली. हे ऐका, विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ."
उद्याने तव शोभाढ्ये यदृच्छातो हयो गतः । तत्प्रांते तस्य वाहस्य गात्रस्तंभोऽभवत्क्षणात्
"तुमच्या सुंदर बागेत तो घोडा सहज फिरत गेला. त्या घोड्याच्या वाटेच्या टोकाला त्याचं शरीर क्षणात स्तब्ध झालं."
तदा मे बलिनो वीराः पुष्कलाद्या मदोत्कटाः । बलादाचकृषुर्वाहं न चचाल तथाप्यसौ
"मग माझे बलवान वीर, पुष्कल व इतर, उत्साहीपणे त्या घोड्याला ओढू लागले, पण तो काही हललाच नाही."
अस्मानपारदुःखाब्धौ मग्नान्प्रतितरिः स्मृतः । दैवाद्दृष्टः सुभाग्यैस्त्वं कथयस्व निदानकम्
आम्ही दुसऱ्यांच्या दुःखाच्या समुद्रात बुडालो आहोत, अशा वेळी तुझी आठवण काढतो, कारण तूच आमचा तारक आहेस. भाग्यवान लोकांना केवळ दैवाच्या कृपेनेच तुझं दर्शन मिळतं. कृपया या सगळ्याचं कारण आम्हाला सांग.
शेष उवाच। एवं पृष्टो मुनिवरः क्षणं दध्यौ महामतिः । ततः कारणसंयुक्तं विचारेण दधद्धयम्
शेष म्हणाला: असं विचारल्यावर तो महान बुद्धिमान ऋषी क्षणभर गप्प बसला आणि मग मनाशी विचार करून, योग्य कारण शोधू लागला.