तत्रोद्यानं महच्छ्रेष्ठं पादपैः परिशोभितम् । शालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैः समन्ततः
त्या ठिकाणी एक मोठे सुंदर उद्यान आहे, जे शाल, ताल, तमाळ, कर्णिकार या झाडांनी सर्वत्र सजले आहे.
हिंतालैर्नागपुन्नागैः कोविदारैः सबिल्वकैः । चम्पकैर्बकुलैर्मेघैर्मदनैः कुटजादिभिः
त्या उद्यानात हिंताल, नाग, पुन्नाग, कोविदार, बेल, चंपक, बकुळ, मेघ, मदन, कुडज आणि इतर झाडे आहेत.
जातिकाभिर्यूथिकाभिर्नवमालिकया तथा । आम्रैर्माधवद्राक्षाभिर्दाडिमैः शोभितं वनम्
त्या वनात जाई, जुई, ताज्या मोगऱ्याच्या फुलांनी, आंब्याच्या, माधव लतांच्या, द्राक्षाच्या आणि डाळिंबाच्या झाडांनी सुंदर सजावट झाली होती.
अनेकपक्षिसंघुष्टं भ्रमरैर्निनदीकृतम् । मयूरकेकारवितं सर्वर्तुसुखदं हयः
त्या वनात अनेक पक्ष्यांचे किलबिलाट, भुंगेऱ्यांचा गूंजन, मोरांचे केकारव घुमत होते आणि सर्व ऋतूंमध्ये तिथे सुख वाटत होते.
प्रविवेश स शत्रुघ्नो मनोवेगसमन्वितः । स्वर्णपत्रं विशाले स्वे भाले बिभ्रन्मनोहरम्
शत्रुघ्न तिथे वाऱ्याच्या वेगाने गेला आणि आपल्या कपाळावर सुंदर, मोठे सोन्याचे पट्ट धरून चालला होता.
गच्छतस्तस्य वाहस्य हयमेधक्रतोस्तदा । अकस्मादभवच्चित्रं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम
त्या वेळी अश्वमेध यज्ञाचा घोडा जात असताना अचानक काही अद्भुत घडले—हे ऐक, श्रेष्ठ ब्राह्मण.
गात्रस्तंभोऽभवत्तस्य न चचाल पथिस्थितः । हेमकूटइवाचाल्यो बभूव हयसत्तमः
त्या घोड्याचे अंग एकदम ताठ झाले; तो रस्त्यावरून हललाच नाही. तो जणू सोन्याच्या डोंगरासारखा स्थिर उभा राहिला.
तदा तद्रक्षकाः सर्वे कशाघातान्वितेनिरे । तदाहतेऽपि न ययौ स्तब्धगात्रो हयोत्तमः
तेव्हा सर्व रक्षकांनी त्याला चाबकाने मारले, पण तरीही तो घोडा हलला नाही, त्याचे शरीर ताठच राहिले.
शत्रुघ्नं सविधे गत्वा चुक्रुशुर्वाहरक्षकाः । स्वामिन्वयं न जानीमः किमभूद्धयसत्तमे
मग घोड्याचे रक्षक शत्रुघ्नाजवळ जाऊन म्हणाले, 'स्वामी, आम्हाला काहीच कळत नाही, या उत्तम घोड्याला काय झाले आहे.'
गच्छतो वाहवर्यस्य मनोवेगस्य भूपते । आकस्मिकोऽभवत्तस्य गात्रस्तंभो महामते
राजा, तो वाऱ्याच्या वेगासारखा उत्तम घोडा जात असताना, अचानक त्याच्या अंगाला ताठरपणा आला, हे बुद्धिमान राजा.
कशाभिस्ताडितोऽस्माभिः परं तत्र चचाल न । एवं विचार्य यत्कर्म तत्कुरुष्व नृपोत्तम
'आम्ही त्याला चाबकाने मारले, पण तो काही हलला नाही. आता काय करावे ते तुम्ही ठरवा, राजाधिराज.'
तदा विस्मयमापन्नो भूपतिः सह सैनिकैः । जगाम सहितः सर्वैर्हयस्य महतोऽन्तिके
तेव्हा राजा आणि त्याचे सैनिक आश्चर्यचकित होऊन सर्वजण त्या मोठ्या घोड्याजवळ गेले.
पुष्कलो बाहुना धृत्वा चरणौ तस्य भूतलात् । उत्पाटयामास तदा परं नो चेलतुस्ततः
पुष्कळाने दोन्ही हातांनी त्याचे पाय धरून जमिनीवरून उचलायचा प्रयत्न केला, पण तरीही ते हलले नाहीत.
बलेन बलिनाक्रांतो नाकम्पत हयस्तदा । हनूमांस्तं समुद्धर्तुं मतिं चक्रे महामनाः
शक्तिशाली लोकांनी जोर लावला तरी तो घोडा हलला नाही. मग हनुमानाने त्याला उचलायचे ठरवले.
लांगूलेन समावेष्ट्य बलेन बलिनां वरः । आचकर्ष बलाद्वाहं न चचाल तथापि सः
हनुमानाने आपल्या शेपटीने घोड्याला घट्ट वेढले आणि जोर लावून ओढले, तरीही तो हलला नाही.
तदोवाच कपिश्रेष्ठो हनूमान्विस्मयान्वितः । शत्रुघ्नं बलिनां श्रेष्ठं वीराणां परिशृण्वताम्
मग कपीश्रेष्ठ हनुमान आश्चर्याने भरून शत्रुघ्नाला म्हणाला, आणि सर्व वीर ऐकत होते.
मया द्रोणो लांगुलेन लीलयोत्पाटितोऽधुना । परमत्र महाश्चर्यं कम्पते न हयोऽल्पकः
'मी आत्ताच माझ्या शेपटीने सहज द्रोण उखडला, पण इथे हा लहानसा घोडा काही हलतच नाही. हे खरंच अद्भुत आहे.'
दृष्टमत्र निदानं हि वीरैर्बलिभिरुद्धतैः । आकृष्टोऽपि न च स्थानाच्चचाल तिलमात्रतः
'इतके बलवान वीर मिळून ओढत आहेत, तरीही कारण कळत नाही; हा घोडा तर तिळाएवढाही हलत नाही.'
कपिभाषितमाकर्ण्य शत्रुघ्नो विस्मयान्वितः । सुमतिं मंत्रिणां श्रेष्ठमुवाच वदतां वरः
कपिचे बोलणे ऐकून शत्रुघ्न आश्चर्यचकित झाला आणि तो उत्तम मंत्री, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या सुमतीला म्हणाला.
शत्रुघ्न उवाच। मंत्रिन्किमभवद्वाहे स्तंभनं वपुषोऽनघ । कोऽत्रोपायो विधेयः स्याद्येन वाहगतिर्भवेत्
शत्रुघ्न म्हणाला: 'मंत्री, या घोड्याला काय झाले, त्याचे शरीर का ताठ झाले? तो पुन्हा चालावा यासाठी काय उपाय करावा?'
सुमतिरुवाच। स्वामिन्कश्चिन्मुनिर्मृग्योऽखिलज्ञानविचक्षणः । देशोद्भवमहं जाने प्रत्यक्षं न परोक्षजम्
सुमती म्हणाली, "स्वामी, मी एक ज्ञानी ऋषी शोधत आहे. त्याचं मूळ गाव मला प्रत्यक्ष माहित आहे, ऐकून नाही."
शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य सुमतेर्धर्मकोविदः । अन्वेषयामास मुनिं सेवकैः सह शोभनम्
शेष म्हणतो, सुमतीचं हे बोल ऐकून, धर्म जाणणाऱ्या राजाने आपल्या सेवकांसह त्या ऋषीचा योग्य रीतीने शोध घ्यायला सुरुवात केली.
ते सर्वे सर्वतो गत्वा मुनिं धर्मविदं भटाः । व्यालोकयंतः सर्वत्र न चापश्यन्मुनीश्वरम्
ते सर्व योद्धे सर्वत्र गेले, धर्म जाणणाऱ्या त्या ऋषीला शोधू लागले, पण कुठेही त्या ऋषीश्वराचं दर्शन झालं नाही.
एकस्त्वनुचरो विप्र गतो योजनमात्रतः । पूर्वस्यां दिशि चोद्युक्तः पश्यति स्म महाश्रमम्
त्यातील एक सेवक, ब्राह्मण, पूर्व दिशेला एक योजन अंतर चालत गेला आणि त्याने एक सुंदर मोठं आश्रम पाहिलं.
यत्र निर्वैरिणः सर्वे पशवो जनतास्तथा । गंगास्नानहताशेषकिल्बिषाः सुमनोहराः
त्या ठिकाणी सर्व प्राणी आणि माणसं एकमेकांशी वैर न ठेवणारी, गंगेत स्नान करून सर्व पापांपासून मुक्त आणि मनाला आनंद देणारी होती.
यत्र केचित्तपः श्रेष्ठं कुर्वंति स्म हुताशनैः । धूमैरधोमुखाः पत्रैर्वायुभिः स्वोदरंभराः
तेथे काही जण अग्निहोत्र करून कठोर तप करत होते, धुरामुळे त्यांचे चेहरे काळे पडले होते, काही पानं आणि वाऱ्यावर उपजीविका करत होते.
यत्राग्निहोत्रजो धूमः पवित्रयति सर्वदा । अनेकमुनिसंहृष्टो मुक्तपत्रलतोत्तमः
त्या ठिकाणी अग्निहोत्राचा धूर नेहमी जागा पवित्र करत असे, अनेक आनंदी ऋषी तेथे वसत होते, सुंदर वेलींनी आणि पानांनी सजलेले होते.
तमाश्रमं मुनेर्ज्ञात्वा शौनकस्य मनोहरम् । न्यवेदयन्नृपायासौ विस्मयाविष्टचेतसे
तो सेवक त्या रम्य आश्रमाला शौनक ऋषींचं असल्याचं ओळखून, विस्मयाने भरलेल्या राजाला जाऊन सांगितलं.
तच्छ्रुत्वा हर्षितोऽत्यंतं शत्रुघ्नः सह सेवकैः । हनूमत्पुष्कलाद्यैश्च सयुतोऽगात्तदाश्रमम्
हे ऐकून शत्रुघ्न अतिशय आनंदित झाला आणि आपल्या सेवकांसह, हनुमान, पुष्कल आणि इतरांसोबत त्या आश्रमाकडे गेला.
तत्र वीक्ष्य मुनिश्रेष्ठं सम्यग्घुतहुताशनम् । प्रणम्य दंडवत्तस्य चरणौ पापहारिणौ
तेथे त्याने उत्तम ऋषीला अग्निहोत्र करताना पाहिलं आणि दंडवत घालून त्यांचे पाप नष्ट करणारे पाय स्पर्श केले.