हनूमानुवाच। त्वं यदाचरसे रुद्र धर्मस्य प्रतिकूलनम् । तस्मात्त्वां शास्तुमिच्छामि रामभक्तवधोद्यतम्
हनुमान म्हणाला — हे रुद्र, तू धर्माच्या विरुद्ध वागत आहेस, म्हणून मी तुला शिक्षा करायची इच्छा धरली आहे, कारण तू रामभक्ताचा वध करायला निघाला आहेस.
मया पुरा श्रुतं देव ऋषिभिर्बहुधोदितम् । रघुनाथपदस्मारी नित्यं रुद्रः पिनाकभृत्
देवा, मी पूर्वी अनेक ऋषींकडून ऐकलं होतं की, पिनाकधारी रुद्र नेहमी रघुनाथाच्या चरणांचं स्मरण करतो.
तत्सर्वं तु मृषा जातं शत्रुघ्नं प्रति युध्यतः । पुष्कलो मे हतः शूरः शत्रुघ्नोऽपि विमूर्च्छितः
पण आता हे सगळं खोटं ठरलं, कारण शत्रुघ्नाशी लढताना माझा शूर पुष्कळा मारला गेला आणि शत्रुघ्नही बेशुद्ध पडला.
तस्मात्त्वां पातयाम्यद्य त्रैलोक्यप्रलयोद्यतम् । यत्नात्तिष्ठस्व भोः शर्व रामभक्तिपराङ्मुखः
म्हणून आज मी तुला पाडणार आहे, तू तीनही लोकांचा नाश करायला सज्ज झाला आहेस; उभा राहा, शर्वा, तू रामभक्तीपासून दूर गेला आहेस.
शेष उवाच। इत्युक्तवंतं प्लवगं प्रोवाच स महेश्वरः । धन्योऽसि वीरवर्यस्त्वं भवान्वदति नो मृषा
शेष म्हणाला — वानराने असं म्हटल्यावर, महेश्वराने उत्तर दिलं — तू धन्य आहेस, वीरांमध्ये श्रेष्ठ आहेस; तू जे बोललास ते खोटं नाही.
मत्स्वामी रामचंद्रोऽयं सुरासुरनमस्कृतः । तदश्वमानयामास शत्रुघ्नः परवीरहा
माझा स्वामी म्हणजेच रामचंद्र, ज्याला देव आणि दैत्य सगळे वंदन करतात; त्यानंतर शत्रुघ्न, शत्रूंचा संहार करणारा, घोडा घेऊन आला.
तद्रक्षार्थं समायातस्तद्भक्त्या तु वशीकृतः । यथाकथंचिद्भक्तोऽसौ रक्ष्यः स्वात्मा इति स्थितिः
त्याच्या रक्षणासाठी मी आलो, आणि त्याच्यावरची भक्तीमुळे मी त्याच्या अधीन झालो; काहीही असो, भक्त म्हणून त्याचं रक्षण करणं आवश्यक आहे, कारण तो माझ्या आत्म्यासारखा आहे — ही माझी ठाम भूमिका आहे.
रघुनाथः कृपां कृत्वा विलोकय तु निस्त्रपम् । मां स्वभक्त सुदुःखेन किंचित्कोपं दधन्महान्
रघुनाथाने कृपा दाखवून मला निर्लज्जपणे पाहिलं, पण त्याचा भक्त मोठ्या दुःखात असताना, त्या महानाने थोडा रागही धरला.
शेष उवाच। एवं वदति चंडीशे हनूमान्कुपितो भृशम् । शिलामादाय महतीं ताडयामास तद्रथम्
शेष म्हणाला — चंडीश बोलत असताना, हनुमान अतिशय संतापला आणि मोठी शिळा उचलून त्याच्या रथावर फेकली.
शिलया ताडितस्तस्य रथः शकलतां गतः । ससूतः सहयः केतुपताकाभिः समन्वितः
त्या शिळेने आपटल्यावर त्याचा रथ तुकडे तुकडे झाला, सारथीसह, साथीदारांसह आणि ध्वजांसह.
नभःस्था देवताः सर्वाः प्रशशंसुः कपीश्वरम् । धन्योसि प्लवगाधीश महत्कर्म त्वया कृतम्
आकाशातल्या सर्व देवांनी कपिश्र्वराचं कौतुक केलं — 'धन्य आहेस वानरांचा राजा, मोठं कार्य केलंस.'
श्रीशिवं विरथं दृष्ट्वा नंदी तं समुपाद्रवत् । उवाच श्रीमहादेवं मत्पृष्ठं गम्यतामिति
शिवाला रथाविना पाहून, नंदी लगेच त्याच्याजवळ गेला आणि महादेवाला म्हणाला — 'माझ्या पाठीवर या.'
वृषस्थितं तु भूतेशं हनूमान्कुपितो भृशम् । शिलामुत्पाट्य तरसा प्राहनद्धृदये तदा
भूतेश वृषावर बसला असताना, हनुमान संतापून जोरात एक मोठी शिळा उपटून त्याच्या छातीवर फेकली.
तदाहतो भूतपतिः शूलं तीक्ष्णं समाददे । जाज्वल्यमानं त्रिशिखं वह्निज्वालासमप्रभम्
त्यावेळी त्या प्रहाराने भूतपतीने तीक्ष्ण त्रिशूळ उचलला, जो तीन टोकांचा आणि अग्नीच्या ज्वाळेसारखा तेजस्वी होता.
आयातं तन्महद्दृष्ट्वा शूलं प्रज्वलनप्रभम् । हस्ते गृहीत्वा तरसा बभंज तिलशः क्षणात्
ते तेजस्वी त्रिशूळ जवळ येताना पाहून, त्याने ते झपाट्याने हातात पकडले आणि क्षणातच अगदी बारीक तुकडे करून टाकले.
भग्ने त्रिशूले तरसा कपीन्द्रेण क्षणाच्छिवः । शक्तिं करे समाधत्त सर्वलोहविनिर्मिताम्
त्रिशूळ कपिराजाने क्षणात मोडून टाकल्यावर, शिवाने लगेच सर्व धातूंनी बनवलेली एक मोठी शूल हातात घेतली.
सा शक्तिः शिवनिर्मुक्ता हृदये तस्य धीमतः । लग्ना क्षणादभूत्तत्र विक्लवः प्लवगाधिपः
शिवाने सोडलेली ती शूल त्या बुद्धिमानाच्या हृदयात घुसली, आणि त्या क्षणी कपिराज गोंधळून गेला.
क्षणाच्च तद्व्यथां तीर्त्वा गृहीत्वा वृक्षमुल्बणम् । ताडयामास हृदये महाव्यालविभूषिते
पण क्षणातच तो वेदना पार करून, त्याने एक मोठे झाड उचलले आणि मोठ्या नागांनी सजलेल्या हृदयावर जोरात मारले.
ताडितास्तेन वीरेण फणीन्द्रास्त्रा समागताः । इतस्ततस्ते तं मुक्त्वा गताः पातालमुज्जवाः
त्या वीराने दिलेल्या आघाताने एकत्र आलेले सर्पराज तिथून सर्व दिशांना पळाले आणि झपाट्याने पाताळात गेले.
शिवस्तस्मिन्नगे मुक्ते वक्षसि स्वे निरीक्ष्य च । कुपितो व्यदधाद्घोरं मुसलं करयुग्मके
शिवाने आपल्या छातीवरून सर्प सुटताना पाहिले आणि तो प्रचंड रागावला. त्याने दोन्ही हातांनी भीषण गदा तयार केली.
हतोसि गच्छ संग्रामात्पलाय्य प्लवगाधम । एष ते प्राणहंताहं मुसलेन क्षणादिह
तू आता मारला गेलास — या रणभूमीतून पळ कपी अधम! या गदेद्वारे मी तुझे प्राण क्षणातच घेईन.
मुसलं वीक्ष्य निर्मुक्तं शिवेन कुपितेन वै । कीशस्तद्वंचयामास महावेगाद्धरिं स्मरन्
शिवाने रागाने फेकलेली गदा पाहून, त्या कपिने हरिचे स्मरण करत ती मोठ्या वेगाने चुकवली.
मुसलं तत्पपाताधः शिवमुक्तं महायसम् । विदार्य पृथिवीं सर्वां जगाम च रसातलम्
शिवाने सोडलेली ती प्रसिद्ध गदा खाली पडली, तिने संपूर्ण पृथ्वी फाडली आणि पाताळात गेली.
तदा प्रकुपितोऽत्यतं हनूमान्रामसेवकः । गृहीत्वा पर्वतं हस्ते ताडयामास वक्षसि
तेव्हा रामाचा सेवक हनुमान फारच रागावला, त्याने हातात एक डोंगर उचलला आणि शिवाच्या छातीवर फेकून मारला.
स यावत्पर्वतं छेत्तुं मतिं चक्रे सतीपतिः । तावद्धतः कपींद्रेण शालेन बहुशाखिना
उमापती तो डोंगर कापायचा विचार करत असतानाच, कपिराजाने त्याला अनेक फांद्यांच्या शालवृक्षाने जोरात मारले.
तमपिच्छेत्तुमुद्युक्तो यावत्तावच्छिलाहतः । शिलास्ता भेदितुं स्वांतं चकार मृड उद्यतः
तो त्यालाही कापायला सज्ज होत असतानाच, त्याला एक मोठा दगड लागला; आणि मृदाने त्या दगडांना फोडण्यासाठी आपले मन दृढ केले.
तावद्वृष्टिं चकारायं शिलाभिर्नगपर्वतैः । लांगूलेन च संवेष्ट्य ताडयत्येष भूतपम्
तेव्हा त्याने डोंगर आणि दगडांची पाऊसधार केली, आणि आपल्या शेपटीने शिवाला गुंडाळून त्याला जोरात मारले.
शिलाभिः पर्वतैर्वृक्षैः पुच्छास्फोटेन भूरिशः । नंदी प्राप्तो महात्रासं चंद्रोऽपि शकलीकृतः
डोंगर, दगड, झाडे आणि पुन्हा पुन्हा शेपटीचे फटके यामुळे, नंदीला मोठा भयंकर भीती वाटली आणि चंद्रही तुकडे झाला.
अत्यंतं विह्वलो जातो महेशानः प्रकोपनः । क्षणेक्षणे प्रहारेण विह्वलं कुर्वतं भृशम्
महेश अत्यंत गोंधळून आणि संतापून गेला; प्रत्येक आघाताने तो अधिकच अस्वस्थ झाला आणि फारच व्याकुळ झाला.
जगाद प्लवगाधीशं धन्योसि रघुपानुग । महत्कर्म कृतं तेऽद्य यत्तेहं सुप्रतोषितः
तो कपिराजाला म्हणाला, 'रघुपतीचा सेवक, तू धन्य आहेस! आज तू मोठे कृत्य केलेस आणि मी तुझ्यावर खूपच संतुष्ट आहे.'