शिरांसि च भटाग्र्याणां कच्छपाभां वहंति वै । मांसानि पंका यत्रासन्वीराणां महतां ततः
श्रेष्ठ योद्ध्यांची कासवाच्या कवचासारखी डोकी वाहून नेली जात होती; तिथे मोठ्या वीरांचे मांस चिखलासारखे झाले होते.
एवं व्यतिकरे वृत्ते योगिन्यः शतशो रणे । पपुः पात्रेण रुधिरं प्राणिनां रणपातिनाम्
अशा प्रकारे रणांगणात भीषण युद्ध चालू असताना, शेकडो योगिनींनी पडलेल्या योद्ध्यांचे रक्त पात्रात भरून प्यायले.
मांसानि बुभुजुस्ता वै हर्षकौतुकसंयुताः । पीत्वा तु शोणितं तत्र भक्षित्वा मांसमुन्मदाः
त्या आनंद आणि कुतूहलाने मांस खात होत्या; रक्त प्यायल्यावर आणि मांस खाल्ल्यावर त्या वेड्यासारख्या झाल्या.
ननृतुर्जहसुः प्रोच्चैरुज्जगुः प्रधनांगणे । पिशाचास्तत्र समरे प्राणिनां मस्तकानि वै
त्या रणभूमीत नाचू लागल्या, मोठ्याने हसू लागल्या आणि गाऊ लागल्या; तिथे पिशाच्चांनी युद्धात प्राण्यांची डोकी उचलली.
धृत्वा कराभ्यां मत्तांगास्तालवद्वादनोद्यताः । शिवास्तत्र महामांसं पतितानां रणांगणे
त्यांनी हातांनी ती डोकी पकडून, जणू ताळ वाजवायला उचलली; तिथे शिवा त्या रणांगणात पडलेल्या लोकांचे मोठे मांस खात होत्या.
भक्षित्वा व्यनदन्मत्ताः कातराणां भयप्रदाः । कातरास्त्राः समापन्ना गताः कुंजरकोटरे
मांस खाल्ल्यावर त्या वेड्यांसारख्या किंचाळू लागल्या आणि घाबरलेल्या लोकांना भयभीत करू लागल्या; घाबरलेले लोक हत्तींच्या कपारीत जाऊन लपले.
भक्षिता योगिनीभिस्ते पापिनां क्वापि न स्थितिः । एतत्कदनमालक्ष्य स्वसैन्यस्य रथाग्रणीः
योगिनींनी ज्या पाप्यांना खाल्ले, त्यांना कुठेच निवारा मिळाला नाही; हे भीषण संहार पाहून आपल्या सैन्याचा रथप्रमुख—
पुष्कलोऽपि चकारात्र कदनं रणमंडले । भिद्यंते गजशीर्षाणि पतंति मौक्तिकानि तु
पुष्कळसुद्धा त्या रणभूमीत मोठा संहार करू लागला; हत्तींची डोकी फाटली आणि त्यातून मोती खाली पडू लागले.
दृश्यते लोमभिः पूर्णा ताम्रपर्णीव तन्नदी । पुष्कलप्रहिता बाणा नृणामंगेषु संगताः । कुर्वंति प्राणविच्छेदं वीराणामपि सर्वतः
ती नदी जणू ताम्रपर्णीप्रमाणे, बाणांनी भरलेली दिसत होती. हे असंख्य बाण माणसांच्या अंगावर एकत्र येऊन, अगदी शूर वीरांच्याही प्राणांना चारही बाजूंनी छेदत होते.
सर्वे रुधिरसिक्तांगाः सर्वे च्छिन्ननिजांगकाः । दृश्यंते किंशुका यद्वत्सुभटाः प्रधनांगणे
सर्वांच्या अंगावर रक्त सांडलेले, सर्वांचे स्वतःचे अवयव छिन्नविछिन्न झालेले दिसत होते; रणभूमीतील हे शूरवीर जणू किंशुकाच्या झाडांसारखे भासत होते.
एतस्मिन्समये क्रुद्धः समाभाष्य महीपतिम् । जघान बहुबाणैस्तं रोषपूरपरिप्लुतः
त्या क्षणी, संतापलेला तो, राजाशी बोलून, प्रचंड रागाने भरून, त्याच्यावर अनेक बाणांचा मारा करू लागला.
तद्बाणवेधभिन्नांगो विशीर्णकवचो नृपः । महाबलं तं मन्वानः प्राहरच्छरकोटिभिः
त्या बाणांनी छिन्नविछिन्न झालेले, कवच फाटलेले, राजा समोरच्या महाबलवान शत्रूला समजून, त्याच्यावर बाणांच्या वर्षावाने प्रतिहल्ला केला.
तैर्बाणैः कवचान्मुक्तं सुस्राव बहुशोणितम् । वपुर्बभूव रुचिरं शरपंजरगोचरम्
त्या बाणांनी त्याचे कवच फाटले आणि पुष्कळ रक्त वाहू लागले; त्याचे शरीर बाणांच्या पिंजऱ्यात अडकलेले, देखणे आणि उठून दिसत होते.
शरपंजरमध्यस्थो विह्वलीकृतमानसः । शरान्नेतुं च संधातुं न क्षमः स च भारतिः
बाणांच्या पिंजऱ्यात उभा असताना, त्याचे मन गोंधळले होते; तो भारती बाण उचलूही शकला नाही, ना त्यांना धनुष्याला लावू शकला.
रामं स्मृत्वा धनुर्धृत्वा करे सज्जं महद्दृढम् । मुमोच बाणान्निशितान्वैरिवृंदनिवारणान्
रामाचे स्मरण करून, त्याने मोठे आणि मजबूत धनुष्य हातात घेतले, ते सज्ज करून, शत्रूंच्या सैन्याला मागे हटवण्यासाठी तीक्ष्ण बाण सोडले.
तैर्बाणैः शरजालं तद्विधूय मुनिपुंगव । शंखं प्रध्माय समरे जगाद गतभीर्नृपम्
त्या बाणांनी, त्या ऋषीश्रेष्ठाने बाणांचे जाळे फाडून टाकले, रणात शंख फुंकला आणि निर्भयपणे राजाला उद्देशून बोलला.
पुष्कल उवाच। त्वया कृतं महत्कर्म यन्मां बाणस्य पंजरे । गोचरं कृतवान्वीर वीरतापनमुद्भटम्
पुष्कल म्हणाला: 'हे वीर, तू मला या बाणांच्या पिंजऱ्यात ठेवून लक्ष्य केलेस, हे मोठे कृत्य केलेस—ही तुझी असामान्य शौर्याची छटा आहे.'
वृद्धत्वान्मम मान्योसि सांप्रतं रणमंडले । पश्यमेऽद्य पराक्रांतं राजन्वीरमणे महत्
‘तुझ्या वयामुळे मी तुला मान देतो, पण आता रणभूमीत, राजन, आज माझे मोठे पराक्रम आणि शौर्य तू पाह.'
बाणत्रयेण भो वीर मूर्च्छितं करवै नहि । तर्हि प्रतिज्ञां शृणु वै सर्ववीरविमोहिनीम्
‘हे वीर, फक्त तीन बाणांनी मी मूर्च्छित होत नाही; म्हणून आता माझी ती प्रतिज्ञा ऐक, जी सर्व वीरांना चकित करते.'
गंगां प्राप्यापि यो वै तां निंदित्वा पापहारिणीम् । न मज्जति महापापो महामूढविचेष्टितः
‘जो मोठा पापी, अगदी भ्रमित होऊन, गंगेला पोहोचूनही, ती पाप नष्ट करणारी आहे हे नाकारतो, तोही बुडत नाही.'
तस्य पापं ममैवास्तु चेन्न त्वां रणमंडले । पातये मूर्च्छया वीर सन्नद्धो भव भूपते
‘जर मी तुला, राजन, रणभूमीत मूर्च्छित पाडले नाही, तर त्या पापाचा दोष माझ्यावर येवो; म्हणून, हे भूपती, सज्ज हो.'
इति वाक्यं समाकर्ण्य पुष्कलस्य नृपोत्तमः । चुकोप भृशमुद्विग्नः संदधे निशिताञ्छरान्
पुष्कलाची ही वचने ऐकून, तो श्रेष्ठ राजा फार संतापला आणि अस्वस्थ होऊन, तीक्ष्ण बाण धनुष्याला लावले.
ते शरा हृदयं भित्त्वा गतास्ते भारतेर्महत् । पेतुः क्षितावधो यद्वद्रामभक्तिपराङ्मुखाः
ते बाण, भारतीच्या मोठ्या हृदयाला भेदून, खाली पडले, जसे रामभक्तीपासून दूर गेलेले लोक खाली पडतात.
ततः शरं मुमोचास्मै निशितं वह्निसप्रभम् । लक्षीकृत्य महद्वक्षः कपाटतटविस्तृतम्
मग त्याने अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, धारदार बाण त्याच्यावर सोडला, त्याचे लक्ष मोठ्या, दरवाजाच्या उंबरठ्यासारख्या छातीवर ठेवले.
स बाणो भूमिपतिना द्विधा छिन्नः शरेण हि । पपात रथमध्ये स रविमंडलवज्ज्वलन्
तो बाण, राजाने दुसऱ्या बाणाने छेदून दोन तुकडे केला आणि तो रथाच्या मध्ये, सूर्याच्या मंडळासारखा चमकत पडला.
अपरं बाणमाधत्त मातृभक्तिभवं ततः । निधाय पुण्यं सोऽप्येष चिच्छेद महता पुनः
मग त्याने मातृभक्तीतून उत्पन्न झालेला दुसरा बाण उचलला, त्याचे पुण्य आठवून, त्याने तो मोठा बाण पुन्हा छेदून टाकला.
तदा खिन्नः स हृदये किंकर्तव्यमिति स्मरन् । रामं हृदि निजार्तिघ्नं मुमोच परमास्त्रवित्
त्यावेळी तो मनात खिन्न झाला, काय करावं असं विचार करत, आपल्या दुःखाचा नाश करणारा रामाला हृदयात स्मरून, त्या परमास्त्रज्ञाने रामाचं स्मरण केलं.
स बाणस्तस्य हृदये लग्न आशीविषोपमः । मूर्च्छामप्रापयत्तं वै ज्वलन्सूर्यसमप्रभः
तो बाण, सूर्यासारखा तेजस्वी, विषारी सापासारखा त्याच्या हृदयात घुसला आणि त्याला बेशुद्ध न करता तीव्र ज्वाळांसारखा जळू लागला.
ततो हाहाकृतं सर्वं पलायनपरायणम् । राज्ञि संमूर्च्छिते जाते पुष्कलो जयमाप्तवान्
राजा बेशुद्ध पडताच, सगळेजण हायहाय करू लागले आणि पळून जाऊ लागले, आणि पुष्कळाने विजय मिळवला.
शेष उवाच। आगत्य सविधे रुद्रं समरांगणमूर्धनि । जगाद हनुमान्वीरः संजिहीर्षुः सुराधिपम्
शेष म्हणाला — रणभूमीच्या मध्यभागी रुद्राजवळ जाऊन, वीर हनुमान त्या देवाधिदेवाला आव्हान द्यायच्या इच्छेने बोलू लागला.