व्रज त्वं समरे योद्धुमन्यान्मानिवरान्नृपान् । वीरसिंहमुखान्कीश मच्चिंतां मा कुरु प्रभो
तू इतर श्रेष्ठ राजांशी युद्धासाठी जा, कीशराजा; माझी चिंता करू नकोस, प्रभो.
वाचमित्थं समाकर्ण्य हनूमान्धीरसेविताम् । जगाम समरे योद्धुं वीरसिंहं नृपानुजम्
असे धैर्याने सांगितलेले शब्द ऐकून, हनुमान रणभूमीत वीरसिंह या राजाच्या लहान भावाशी लढायला गेला.
लक्ष्मीनिधिः सुतेनास्य शुभांगदसुसंज्ञिना । द्वैरथेन प्रयुयुधे महाशस्त्रास्त्रवेदिना
लक्ष्मीनिधीने आपल्या सुपुत्र शुभांगदाशी, जो मोठ्या अस्त्रशस्त्रांचा जाणकार होता, एकल युद्ध केलं.
बलमित्रेण सुमदः स्वप्रतापबलोर्जितः । योद्धुं सशस्त्रः संग्रामं विचचार नृपात्मजः
बलमित्राच्या मदतीने आणि स्वतःच्या शौर्याने बळकट झालेला सुमद, हातात शस्त्र घेऊन रणभूमीत उतरला.
आह्वयंतं नृपं दृष्ट्वा द्वैरथे युद्धकोविदः । पुष्कलो रुक्मखचिते रथे तिष्ठन्ययौ हि तम्
राजा द्वंद्वयुद्धासाठी आव्हान देताना पाहून, युद्धकलेत निपुण असलेला पुष्कळ सोन्याने मढवलेल्या रथावर उभा राहून त्याच्याकडे गेला.
राजा तमागतं दृष्ट्वा पुष्कलं युद्धकोविदम् । उवाच निर्भिया वाण्या रणमध्ये सुभाषितः
राजाने युद्धात कुशल असलेला पुष्कळ जवळ येताना पाहिला आणि रणभूमीत निर्भयपणे त्याला सुंदर शब्दांत बोलला.
वीरमणिरुवाच। बालमायाहि मां क्रुद्धं संग्रामे चंडकोपनम् । गच्छ प्राणपरीप्सायै मा युद्धं कुरु मे सह
वीरमणी म्हणाला, "बाळा, मी रागावलेलो आहे आणि युद्धात फारच भयंकर आहे, म्हणून माझ्याजवळ येऊ नकोस. तुला जीव वाचवायचा असेल तर इथून निघून जा; माझ्याशी लढू नकोस."
त्वादृशान्बालकान्भूपा मादृशाः कृपयंति हि । प्रहरंति न चैतान्वै तस्माद्गच्छ रणाद्बहिः
"माझ्यासारखे राजे तुझ्यासारख्या मुलांवर दया करतात; आम्ही त्यांच्यावर हल्ला करत नाही. म्हणून रणभूमी सोडून जा."
यावत्त्वं न मया दृष्टश्चक्षुर्भ्यां तावदुन्मनाः । सांप्रतं त्वां प्रहर्तुं न मनः समभिकांक्षति
"मी तुला डोळ्यांनी पाहिलं नव्हतं, तोपर्यंत माझ्या मनात युद्धाची ओढ होती; पण आता तुला पाहिल्यावर तुला मारण्याची इच्छा राहिलेली नाही."
यत्त्वया मत्सुतो बाणैर्भिन्नो मूर्च्छीकृतः पुनः । सर्वं मया क्षांतमद्य तवबालधियो महत्
"तुझ्या बाणांनी माझा मुलगा जखमी होऊन बेशुद्ध पडला, हे मी आज तुझ्या बालिशपणामुळे पूर्णपणे माफ केलं आहे."
इति वाक्यं समाकर्ण्य पुष्कलो निजगाद तम् । पुष्कल उवाच। बालोऽहं त्वं महावृद्धः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः
हे शब्द ऐकून पुष्कळ म्हणाला, "मी लहान आहे, तू फार मोठा आहेस आणि सर्व अस्त्रशस्त्रांचा जाणकार आहेस."
क्षत्रियाणां मतं चैव ये बलाधिक्यसंयुताः । त एव वृद्धा भूपाग्र्य न वयोवृद्धतां गताः
"पण क्षत्रियांमध्ये ज्यांच्याकडे जास्त बळ असतं, त्यांनाच मोठे मानतात; वयाने मोठं असणं हे मोठेपणाचं लक्षण नाही."
मया ते मूर्च्छितः पुत्रः सशौर्यबलदर्पितः । इदानीं त्वामहं शस्त्रैः पातयिष्यामि संगरे
"तुझा मुलगा आपल्या शौर्याचा आणि बळाचा गर्व बाळगून होता, त्याला मी बेशुद्ध केलं; आता मी तुला युद्धात शस्त्रांनी पाडणार आहे."
तस्मात्त्वं यत्नतस्तिष्ठ राजन्संग्राममूर्धनि । रामभक्तं न मां कश्चिज्जयतींद्रपदे स्थितः
"म्हणून, राजा, रणभूमीच्या अग्रभागी तू पूर्ण प्रयत्नाने उभा रहा; रामभक्ताच्या स्थितीत असलेल्या कोणालाही मी जिंकू देत नाही."
इत्थं भाषितमाश्रुत्य पुष्कलस्य नृपाग्रणीः । जहास बालं संवीक्ष्य कोपं च व्यदधात्पुनः
पुष्कळाने असे बोलताना ऐकून राजाने त्याच्याकडे पाहून हसला आणि पुन्हा रागावला.
तं वै कुपितमालक्ष्य भरतात्मज उन्मदः । जघान शरविंशत्या राजानं हृदि तीक्ष्णया
राजा रागावलेला पाहून भरताचा मुलगा, उन्मत्त होऊन, वीस तीक्ष्ण बाणांनी राजाच्या हृदयावर वार केला.
राजा तानागतान्दृष्ट्वा बाणांस्तेन विमोचितान् । चिच्छेद परमक्रुद्धः शरैस्तीक्ष्णैरनेकधा
राजाने त्याने सोडलेले ते बाण येताना पाहिले आणि अत्यंत संतापाने अनेक तीक्ष्ण बाणांनी ते तुकडे केले.
तद्बाणच्छेदनं दृष्ट्वा भारतिः परवीरहा । चुकोप हृदयेऽत्यंतं राजानं च त्रिभिः शरैः
आपले बाण तुटलेले पाहून, शत्रूंचा संहार करणारा भारती मनातून खूपच रागावला आणि तीन बाणांनी राजावर वार केला.
विव्याध भाले भूपाल पुत्रः पुष्कलसंज्ञकः । तत्र लग्ना विरेजुस्ते त्रिकूटशिखराणि किम्
राजपुत्र पुष्कळाने राजाच्या कपाळावर बाण घुसवले; ते बाण तिथे अडकून त्रिकूट पर्वताच्या शिखरांसारखे चमकत होते.
तैर्बाणैर्व्यथितो राजा जघान नवभिः शरैः । हृदये पुष्कलं वीरं महाकोपसमन्वितः । तैर्वत्सदन्तैर्बह्वस्रं पीतं रामानुजाङ्गजम्
त्या बाणांनी त्रस्त झालेला राजा प्रचंड रागाने, नऊ बाणांनी वीर पुष्कळाच्या हृदयावर वार केला; वासराच्या दातांसारख्या टोकदार त्या बाणांनी रामाच्या लहान भावाच्या मुलाच्या शरीरातून पुष्कळ रक्त प्यायलं.
सर्पा आशीविषा यद्वत्क्रुद्धास्तद्वपुषि स्थिताः । परमं कोपमापन्नः पुष्कलो भूमिपं पुनः
जसा संतप्त सर्प आपल्या देहात वास करतो, तसाच प्रचंड रागाने पेटलेला पुष्कळ पुन्हा राजावर तुटून पडला.
बाणानां शतकेनाशु बिभेद शितपर्वणाम् । तैर्बाणैः कवचं भिन्नं किरीटः सशिरस्त्रकः
त्याने शंभर तीक्ष्ण टोकांच्या बाणांनी वेगाने त्याच्यावर मारा केला; त्या बाणांनी त्याचे कवच फाडले गेले आणि मुकुट व त्यावरील शिरोभूषणही तुटले.
रथो धनुर्महत्सज्यं छिन्नं कोपपरिप्लवात् । क्षतजेन परिप्लुष्टो बाणभिन्नकलेवरः
रागाच्या भरात त्याचा मोठा सज्ज धनुष्य आणि रथ तुटले; बाणांनी भेदलेले त्याचे शरीर रक्ताने माखले गेले.
अन्यं स्यंदनमारुह्य जगाम भरतात्मजम् । धन्योसि वीर रामस्य चरणाब्जमधुव्रत
दुसऱ्या रथावर बसून तो भरतपुत्राजवळ गेला आणि म्हणाला, 'हे वीर, तू रामाच्या चरणकमळावर भुंग्यासारखा प्रेम करणारा आहेस, म्हणून तू धन्य आहेस.'
महत्कृतं कर्म तेऽद्य यदहं विरथीकृतः । प्राणान्रक्षस्व भो वीर सांप्रतं मयि युद्ध्यति
'आज तू मोठं कृत्य केलंस, कारण मी रथहीन झालो आहे. आता, मी तुझ्याशी लढत असताना, आपल्या प्राणांची रक्षा कर.'
सुलभा न तव प्राणाः कालरूपे मयि स्थिते । इत्युक्त्वा व्यहनद्बाणैरसंख्यैः शस्त्रकोविदः
'मी मृत्यूसारखा समोर उभा असताना, तुझे प्राण सहज वाचणार नाहीत.' असं म्हणून शस्त्रविद्येत पारंगत असलेल्या त्याने असंख्य बाणांनी हल्ला केला.
भूमौ दिशि च तद्बाणा नान्यद्दृश्येत तत्र ह । अनेके गजसाहस्रा भिन्ना अश्वाः समंततः
जमिनीवर आणि सर्व दिशांना फक्त ते बाणच दिसत होते, दुसरं काहीच नव्हतं; असंख्य हत्ती फाटले गेले आणि घोडे सर्वत्र कोसळले.
रथारथियुतास्तेन छिन्ना भिन्ना द्विधाकृताः । शोणितौघा सरित्तत्र प्रसुस्राव रणांगणे
रथ आणि त्यावरील योद्धे तुटले, फाटले आणि दोन भाग झाले; रणभूमीत रक्ताच्या नद्या वाहू लागल्या.
यत्रोन्मदा हि मातंगा दृश्यंते शैलशृंगवत् । केशाः शैवाललक्ष्यास्ते मुहुः प्राणिशिरः स्थिताः
जिथे वेडे हत्ती पर्वतशिखरांसारखे दिसत होते, तिथे त्यांच्या राखेने माखलेल्या जटा वारंवार प्राण्यांच्या डोक्यावर दिसत होत्या.
अनेके पाणयश्छिन्ना वीराणां मुद्रिकाश्रियः । दृश्यंते अहिवत्तत्र चंदनादिकरूषिताः
अनेक वीरांच्या अंगठ्यांनी सजवलेल्या छेदलेल्या हातांना, चंदन वगैरे लेप लावलेले, तिथे सर्पांसारखे पडलेले पाहायला मिळाले.