तस्मादिमं महाराज राज्येन सह सन्नतः । वाजिनं भोजनं दत्वा प्रेक्षस्वांघ्रियुगं ततः
म्हणून, राजन, नम्रतेने हा घोडा आणि राज्य दोन्ही अर्पण करून, मग त्याची पावले पाहावीत.
इति वाक्यं समाकर्ण्य शिवस्य स नृपोत्तमः । उवाच तं सुरेंद्रादिवंद्यपादांबुजद्वयम्
शिवाचे हे शब्द ऐकून तो श्रेष्ठ राजा, ज्याच्या कमलासारख्या दोन पायांना इंद्र व इतर देवताही वंदन करतात, त्याला उत्तर देऊ लागला.
वीरमणिरुवाच। क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रतापस्य रक्षणम् । तदसौ क्रांतुमुद्युक्तः क्रतुना हयसंज्ञिना
वीरमणि म्हणाले: क्षत्रियांचा धर्म म्हणजे आपल्या शौर्याचं रक्षण करणं. म्हणूनच तो यज्ञासाठी असलेल्या घोड्याला पकडायला निघाला.
तस्माद्रक्ष्यः स्वप्रतापो येनकेनापि मानिना । यावच्छक्यं कर्म कृत्वा शरीरव्ययकारिणा
म्हणून आपलं शौर्य जपावं, जसं जमेल तसं, कोणत्याही प्रकारे, अगदी शरीराचा त्याग करावा लागला तरी.
सर्वं कृतं सुतेनेदं गृहीतोऽश्व पुनर्यतः । कोपितं रामभूपालं समयार्हं कुरु प्रभो
माझ्या मुलाने हे सगळं केलं; घोडा पुन्हा पकडला गेला. आता रामराजा रागावला आहे, प्रभो, परिस्थितीला योग्य असं वागावं.
क्षत्त्रियाणामिदं कर्म कर्तव्यार्हं भवेन्नहि । यदकस्माद्रिपोः पादौ प्रणमेद्भयविह्वलः
अचानक भीतीने शत्रूच्या पायांवर पडणं, घाबरून नमणं, हे क्षत्रियांना शोभत नाही.
रिपवो विहसंत्येनं कातरोऽयं नृपाधमः । क्षुद्रः प्राकृतवन्नीचो नतवान्भयविह्वलः
शत्रू त्याची थट्टा करतात, 'हा भित्रा आहे, राजांमध्ये सगळ्यात नीच, साधा, घाबरून सर्वांसारखा वाकतो.' असं म्हणतात.
तस्माद्भवान्यथायोग्यं योद्धव्ये समुपस्थिते । यद्विधेयं विचार्यैव कर्तव्यं भक्तरक्षणम्
म्हणून, युद्ध जवळ आलं की, योग्य तेच करावं. नीट विचार करून आपल्या भक्ताचं रक्षण करावं.
शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य चंद्रचूडोवदद्वचः । प्रहसन्मेघगंभीरवाण्या संमोहयन्मनः
शेष म्हणाले: हे शब्द ऐकून चंद्रचूड हसत, गडगडाटासारख्या गंभीर आवाजात, मन भुलवणारे बोलले.
यदि देवास्त्रयस्त्रिंशत्कोटयः समुपस्थिताः । तथापि त्वत्तः केनाश्वो गृह्यते मम रक्षितुः
तीनतीन कोटी देव सुद्धा एकत्र आले तरी, माझ्या रक्षणकर्त्या तुझ्याकडून घोडा कोण घेईल?
यदि रामः समागत्य स्वात्मानं दर्शयिष्यति । तदाहं चरणौ तस्य प्रणमामि सुकोमलौ
राम स्वतः आला आणि आपली खरी ओळख दाखवली, तर मी त्याच्या सुंदर पायांवर नक्कीच नतमस्तक होईन.
स्वामिना न हि योद्धव्यं महान नय उच्यते । अन्ये वीरास्तृणप्रायाः किंचित्कर्तुं न वै क्षमाः
आपल्या स्वामीशी लढू नये, हाच मोठा नीतीचा नियम आहे. बाकीचे वीर गवतासारखे आहेत, त्यांच्यात काही करण्याची ताकद नाही.
तस्माद्युद्ध्यस्व राजेंद्र रक्षके मयि सुस्थिते । को गृह्णाति बलाद्वाहं त्रिलोकी यदि संगता
म्हणून, राजे, मी तुझं रक्षण करत असताना तू निर्धास्तपणे लढ. तिन्ही लोकं एकत्र आली तरी, घोडा बळजबरीने कोण घेईल?
शेष उवाच। एतद्वचः परं श्रुत्वा चंद्रचूडस्य भूमिपः । जहर्ष मानसेऽत्यंतं युद्धकर्मणि कौतुकी
शेष म्हणाले: चंद्रचूडाच्या या उत्तम शब्दांनी राजा मनापासून आनंदी झाला आणि युद्धासाठी उत्सुक झाला.
शेष उवाच। सेनाचरा महाराज्ञो महाबलसमन्विताः । समागतास्तं पश्यंतो हयं रामस्य भूपतेः
शेष म्हणाले: मोठ्या बळाचे राजााचे गुप्तहेर एकत्र जमले आणि रामराजाच्या घोड्याकडे पाहू लागले.
क्वा सावश्वः केन नीतः कथं वा दृश्यते न सः । को गंता यमपुर्यां वै वाहं हृत्वा सुमंदधीः
तो घोडा कुठे आहे? कोण घेऊन गेला? तो दिसत का नाही? घोडा चोरून यमाच्या नगरीत कोण निर्धास्तपणे जाईल?
विलोकयंतस्तन्मार्गं यावत्सेनाचरा रघोः । तावत्प्राप्तो महाराजो महासैन्यपरीवृतः
रघुवंशाच्या सैन्याचे गुप्तहेर तो मार्ग शोधत असतानाच, मोठ्या सैन्याने वेढलेला राजा तिथे पोहोचला.
पप्रच्छ सेवकान्सर्वान्कुत्राश्वो मम सांप्रतम् । न दृश्यते कथं वाहः स्वर्णपत्रसुशोभितः
त्याने सर्व सेवकांना विचारले, 'माझा घोडा आता कुठे आहे? सोन्याच्या सजावटीने शोभणारा घोडा दिसत का नाही?''
इति तद्वचनं श्रुत्वा सेवकास्ते हयानुगाः । प्रोचुर्नाथ मनोवेगो वाहः केनापि कानने
हे ऐकून घोड्याच्या मागे असलेले सेवक म्हणाले, 'नाथा, वेगवान घोडा कुणीतरी जंगलात घेऊन गेला.'
हृतो न लक्ष्यते तस्मादस्माभिर्मार्गकोविदैः । तदत्र यत्नः कर्तव्यो हयप्राप्तिं प्रति प्रभो
'तो चोरीला गेला आणि आम्ही शोधण्यात पटाईत असूनही सापडत नाही. म्हणून, प्रभो, इथेच घोडा मिळवण्यासाठी प्रयत्न करायला हवा.'
तेषां वचनमाकर्ण्य पप्रच्छ सुमतिं नृपः । शत्रुघ्नः शत्रुसंहारकारीमोहनरूपधृक्
त्यांच्या बोलण्यावर लक्ष देऊन, राजाने सुमतीला विचारले. शत्रूंचा नाश करणारा शत्रुघ्न, शत्रूंना गोंधळवणारे रूप धारण करून उभा राहिला.
शत्रुघ्न उवाच। कोऽत्र राजा निवसति कथं वाहस्य संगमः । कियद्बलं भूमिपतेर्येन मेऽद्य हृतो हयः
शत्रुघ्न म्हणाला: इथे कोण राजा राहतो? घोडा इथे कसा आला? आज माझा घोडा ज्या राजाने पकडला, त्याची ताकद किती आहे?
सुमतिरुवाच। राजन्देवपुरं ह्येतद्देवेनैव विनिर्मितम् । कैलासमिव दुर्गम्यं वैरिसंघैः सुसंहतैः
सुमती म्हणाली: राजन, हे देवपुर आहे, हे देवानेच निर्माण केले आहे. हे कैलासासारखे दुर्गम असून, शत्रूंच्या सैन्यांनी चांगलेच राखलेले आहे.
अस्मिन्वीरमणी राजा महाशूरः प्रतापवान् । राज्यं करोति धर्मेण शिवेन परिरक्षितः
इथे वीरमणी नावाचा राजा आहे. तो मोठा शूर आणि पराक्रमी आहे. तो शिवाच्या कृपेने, धर्माने राज्य करतो.
योऽसौ प्रलयकारी स आस्ते भक्त्या वशीकृतः । चंद्रचूडः स्वभक्तस्य पक्षपातं सृजन्सदा
जो प्रलय करणारा आहे, तो इथे भक्तीमुळे वश झाला आहे. चंद्रचूड नेहमी आपल्या भक्तावरच कृपा करतो.
तस्मादत्र महद्युद्धं गृहीतश्चेद्भविष्यति । यत्ताः संतः प्रकुर्वंतु रक्षणं कटकस्य हि
म्हणून, इथे मोठे युद्ध झालेच तर ते घडेलच. म्हणून सज्जनांनी आपल्या छावणीचे रक्षण नीट करावे.
एवं श्रुत्वा स शत्रुघ्नः सर्वभूपशिरोमणिः । सैन्यव्यूहं रचित्वासौ तिष्ठति स्म महायशाः
असं ऐकून, सर्व राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या शत्रुघ्नाने सैन्याची मांडणी केली आणि मोठ्या कीर्तीने ठामपणे उभा राहिला.
अथ तं सुखमासीनं मंत्रयंतं सुमंत्रिणा । आजगाम स देवर्षिर्युद्धकौतुकसंयुतः
तेव्हा, तो मंत्र्यांसोबत सुखाने बसून चर्चा करत असताना, युद्धाची उत्सुकता असलेला दिव्य ऋषी तेथे आला.
तमागतं मुनिं दृष्ट्वा शत्रुघ्नस्तपसां निधिम् । अभ्युत्थायासने स्थाप्य मधुपर्कमथार्पयत्
तो ऋषी आला हे पाहून, तपस्वी शत्रुघ्न उठला, त्यांना आसनावर बसवले आणि मधुपर्क अर्पण केला.
स्वागतेन च संतुष्टं नारदं मुनिसत्तमम् । उवाच प्रीणयन्वाचा वाक्यवादविशारदः
स्वागताच्या शब्दांनी, त्याने श्रेष्ठ ऋषी नारदांना प्रसन्न केले आणि गोड बोलून त्यांचे मन जिंकले.