तस्मै स कथयामास हयं नीतं रघोः पतेः । वाजिमेधाय निर्मुक्तं स्वच्छंदगतिमद्भुतम्
त्याला सांगितले गेले की, रघूंच्या अधिपतीने अश्वमेधासाठी सोडलेला, मनासारखा वावरणारा अद्भुत घोडा आणला आहे.
रक्षितं शत्रुसूदेन महाबलसमेतिना । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नृपो वीरमणिर्महान्
तो घोडा शत्रूंचा संहार करणाऱ्या बलवान आणि मोठ्या सैन्याने राखला होता—हे ऐकून राजा वीरमणी—
नातिप्रशंसयामास तत्कर्म सुमहामतिः । नीत्वा पुनः समायांतं चौरस्येव विचेष्टितम्
—अत्यंत बुद्धिमान असल्याने त्या कृत्याचे फारसे कौतुक केले नाही; उलट, चोरासारखे वागल्यासारखे त्याने ते मानले.
कथयामास जामात्रे शिवायाद्भुतकर्मणे । अर्धांगनाधरायांगभूषाय चंद्रधारिणे
त्याने हे सर्व आपल्या जावई शिवाला, अद्भुत कृत्य करणाऱ्या, अर्धांगना, चंद्रधारी, अंगांचे अलंकार असणाऱ्या, सांगितले.
तेन संमंत्रयामास नृपो वीरमणिर्महान् । पुत्रसृष्टं महत्कर्म विनिंद्यं महतां मतः
त्याच्याशी राजा वीरमणी यांनी चर्चा केली आणि आपल्या पुत्राने केलेले हे मोठे कृत्य सज्जनांच्या दृष्टीने निंदनीय आहे असे मानले.
शिव उवाच। राजन्पुत्रेण भवतः कृतं कर्म महाद्भुतम् । यो जहार महावाहंरामचंद्रस्य धीमतः
शिव म्हणाले: राजन, तुझ्या पुत्राने फार अद्भुत कार्य केले—त्याने बुद्धिमान रामचंद्राचा मोठा घोडा पकडला.
अद्य युद्धं महद्भाति सुरासुरविमोहनम् । शत्रुघ्नेन महाराज्ञा वीरकोट्येकरक्षिणा
आज मोठे युद्ध होईल, जे देव-दानवांनाही चकित करील; शत्रुघ्न, कोटी वीरांचा रक्षक, त्या युद्धात असेल.
मया यो ध्रियते स्वांते जिह्वया प्रोच्यते हि यः । तस्य रामस्ययज्ञांगं जहार तव पुत्रकः
ज्याला मी मनापासून जपतो, ज्याचे नाव माझ्या जिभेवर असते—त्याच रामाचा यज्ञासाठीचा घोडा तुझ्या पुत्राने पकडला.
परमत्र महाँल्लाभो भविष्यतितरां रणे । यद्रामचरणांभोजं द्रक्ष्यामः स्वीयसेवितम्
पण या युद्धात मोठा लाभ होईल, कारण आपण रामाचे कमलासारखे पाय, जे त्याच्या भक्तांनी पूजले आहेत, पाहू शकू.
अत्र यत्नो महान्कार्यो हयस्य परिरक्षणे । नयिष्यंति बलाद्वाहं मया रक्षितमप्यमुम्
इथे घोड्याचे रक्षण करण्यासाठी मोठा प्रयत्न करावा लागेल; कारण मी जरी त्याचे रक्षण केले, तरी ते लोक बलपूर्वक तो घोडा घेऊन जातील.
तस्मादिमं महाराज राज्येन सह सन्नतः । वाजिनं भोजनं दत्वा प्रेक्षस्वांघ्रियुगं ततः
म्हणून, राजन, नम्रतेने हा घोडा आणि राज्य दोन्ही अर्पण करून, मग त्याची पावले पाहावीत.
इति वाक्यं समाकर्ण्य शिवस्य स नृपोत्तमः । उवाच तं सुरेंद्रादिवंद्यपादांबुजद्वयम्
शिवाचे हे शब्द ऐकून तो श्रेष्ठ राजा, ज्याच्या कमलासारख्या दोन पायांना इंद्र व इतर देवताही वंदन करतात, त्याला उत्तर देऊ लागला.
वीरमणिरुवाच। क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रतापस्य रक्षणम् । तदसौ क्रांतुमुद्युक्तः क्रतुना हयसंज्ञिना
वीरमणि म्हणाले: क्षत्रियांचा धर्म म्हणजे आपल्या शौर्याचं रक्षण करणं. म्हणूनच तो यज्ञासाठी असलेल्या घोड्याला पकडायला निघाला.
तस्माद्रक्ष्यः स्वप्रतापो येनकेनापि मानिना । यावच्छक्यं कर्म कृत्वा शरीरव्ययकारिणा
म्हणून आपलं शौर्य जपावं, जसं जमेल तसं, कोणत्याही प्रकारे, अगदी शरीराचा त्याग करावा लागला तरी.
सर्वं कृतं सुतेनेदं गृहीतोऽश्व पुनर्यतः । कोपितं रामभूपालं समयार्हं कुरु प्रभो
माझ्या मुलाने हे सगळं केलं; घोडा पुन्हा पकडला गेला. आता रामराजा रागावला आहे, प्रभो, परिस्थितीला योग्य असं वागावं.
क्षत्त्रियाणामिदं कर्म कर्तव्यार्हं भवेन्नहि । यदकस्माद्रिपोः पादौ प्रणमेद्भयविह्वलः
अचानक भीतीने शत्रूच्या पायांवर पडणं, घाबरून नमणं, हे क्षत्रियांना शोभत नाही.
रिपवो विहसंत्येनं कातरोऽयं नृपाधमः । क्षुद्रः प्राकृतवन्नीचो नतवान्भयविह्वलः
शत्रू त्याची थट्टा करतात, 'हा भित्रा आहे, राजांमध्ये सगळ्यात नीच, साधा, घाबरून सर्वांसारखा वाकतो.' असं म्हणतात.
तस्माद्भवान्यथायोग्यं योद्धव्ये समुपस्थिते । यद्विधेयं विचार्यैव कर्तव्यं भक्तरक्षणम्
म्हणून, युद्ध जवळ आलं की, योग्य तेच करावं. नीट विचार करून आपल्या भक्ताचं रक्षण करावं.
शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य चंद्रचूडोवदद्वचः । प्रहसन्मेघगंभीरवाण्या संमोहयन्मनः
शेष म्हणाले: हे शब्द ऐकून चंद्रचूड हसत, गडगडाटासारख्या गंभीर आवाजात, मन भुलवणारे बोलले.
यदि देवास्त्रयस्त्रिंशत्कोटयः समुपस्थिताः । तथापि त्वत्तः केनाश्वो गृह्यते मम रक्षितुः
तीनतीन कोटी देव सुद्धा एकत्र आले तरी, माझ्या रक्षणकर्त्या तुझ्याकडून घोडा कोण घेईल?
यदि रामः समागत्य स्वात्मानं दर्शयिष्यति । तदाहं चरणौ तस्य प्रणमामि सुकोमलौ
राम स्वतः आला आणि आपली खरी ओळख दाखवली, तर मी त्याच्या सुंदर पायांवर नक्कीच नतमस्तक होईन.
स्वामिना न हि योद्धव्यं महान नय उच्यते । अन्ये वीरास्तृणप्रायाः किंचित्कर्तुं न वै क्षमाः
आपल्या स्वामीशी लढू नये, हाच मोठा नीतीचा नियम आहे. बाकीचे वीर गवतासारखे आहेत, त्यांच्यात काही करण्याची ताकद नाही.
तस्माद्युद्ध्यस्व राजेंद्र रक्षके मयि सुस्थिते । को गृह्णाति बलाद्वाहं त्रिलोकी यदि संगता
म्हणून, राजे, मी तुझं रक्षण करत असताना तू निर्धास्तपणे लढ. तिन्ही लोकं एकत्र आली तरी, घोडा बळजबरीने कोण घेईल?
शेष उवाच। एतद्वचः परं श्रुत्वा चंद्रचूडस्य भूमिपः । जहर्ष मानसेऽत्यंतं युद्धकर्मणि कौतुकी
शेष म्हणाले: चंद्रचूडाच्या या उत्तम शब्दांनी राजा मनापासून आनंदी झाला आणि युद्धासाठी उत्सुक झाला.
शेष उवाच। सेनाचरा महाराज्ञो महाबलसमन्विताः । समागतास्तं पश्यंतो हयं रामस्य भूपतेः
शेष म्हणाले: मोठ्या बळाचे राजााचे गुप्तहेर एकत्र जमले आणि रामराजाच्या घोड्याकडे पाहू लागले.
क्वा सावश्वः केन नीतः कथं वा दृश्यते न सः । को गंता यमपुर्यां वै वाहं हृत्वा सुमंदधीः
तो घोडा कुठे आहे? कोण घेऊन गेला? तो दिसत का नाही? घोडा चोरून यमाच्या नगरीत कोण निर्धास्तपणे जाईल?
विलोकयंतस्तन्मार्गं यावत्सेनाचरा रघोः । तावत्प्राप्तो महाराजो महासैन्यपरीवृतः
रघुवंशाच्या सैन्याचे गुप्तहेर तो मार्ग शोधत असतानाच, मोठ्या सैन्याने वेढलेला राजा तिथे पोहोचला.
पप्रच्छ सेवकान्सर्वान्कुत्राश्वो मम सांप्रतम् । न दृश्यते कथं वाहः स्वर्णपत्रसुशोभितः
त्याने सर्व सेवकांना विचारले, 'माझा घोडा आता कुठे आहे? सोन्याच्या सजावटीने शोभणारा घोडा दिसत का नाही?''
इति तद्वचनं श्रुत्वा सेवकास्ते हयानुगाः । प्रोचुर्नाथ मनोवेगो वाहः केनापि कानने
हे ऐकून घोड्याच्या मागे असलेले सेवक म्हणाले, 'नाथा, वेगवान घोडा कुणीतरी जंगलात घेऊन गेला.'
हृतो न लक्ष्यते तस्मादस्माभिर्मार्गकोविदैः । तदत्र यत्नः कर्तव्यो हयप्राप्तिं प्रति प्रभो
'तो चोरीला गेला आणि आम्ही शोधण्यात पटाईत असूनही सापडत नाही. म्हणून, प्रभो, इथेच घोडा मिळवण्यासाठी प्रयत्न करायला हवा.'