चंदनेन विलिप्याथ गां च प्रादात्पयस्विनीम् । उवाच च वचो रम्यं देवदेवेंद्र सेवितः
मग त्याला चंदन लावून, दूधाने भरपूर गाय दिली आणि देवांचा राजा ज्या प्रभूची सेवा करतो, त्या प्रभूने गोड शब्द बोलले.
स्वामिन्मखो मया वाजिमेधसंज्ञः क्रियेत ह । सोयं त्वच्चरणा यातादद्यपूर्णो भविष्यति
'स्वामी, माझ्या कडून अश्वमेध नावाचा यज्ञ केला गेला; आता तुमच्या चरणी येऊन तो आज पूर्ण होईल.'
अद्य मे ब्रह्महत्योत्थ पापहानिं करिष्यति । अश्वमेधः क्रतुर्युष्मच्चरणेन पवित्रितः
'आज, तुमच्या पायांनी पवित्र झालेला अश्वमेध यज्ञ माझ्यात निर्माण झालेल्या ब्रह्महत्येच्या पापाचा नाश करील.'
इति वाक्यं ब्रुवाणं तं राजराजेंद्रसेवितम् । आरण्यक उवाचेदं हसन्माध्व्या गिरा मुनिः
राजांचा राजा त्याची सेवा करत असताना, तो असे बोलत असताना, अरण्यक ऋषी गोड हसून म्हणाले:
स्वामिंस्तव तु युक्तं हि वचो ब्रह्मण्यभूमिप । त्वन्मूर्तयो महाराज ब्राह्मणा वेदपारगाः
'स्वामी, ब्रह्मणिष्ठ राजन, तुमचे शब्द योग्य आहेत, कारण वेदपारंगत ब्राह्मण हेच तुमचे रूप आहेत, हे महाराज.'
त्वं यदा ब्रह्मपूजादि शुभं कर्म करिष्यसि । ततोऽखिला नृपा विप्रं पूजयिष्यंति भूमिप
'तुम्ही जेव्हा ब्रह्मपूजा किंवा इतर शुभ कर्म कराल, तेव्हा सर्व राजे, हे भूमिपती, ब्राह्मणांचा सन्मान करतील.'
त्वयोक्तं यन्महाराज विप्रहत्यापनुत्तये । यागं करोमि विमलं तत्तु हास्यकरं वचः
राजा, ब्राह्मणहत्येचं पाप दूर करण्यासाठी शुद्ध यज्ञ करावा, असं तू जे बोललास, ते खरंच हसण्यासारखं आहे.
त्वन्नामस्मरणान्मूढः सर्वशास्त्रविवर्जितः । सर्वपापाब्धिमुत्तीर्य स गच्छेत्परमं पदम्
जो मूर्ख आहे, ज्याला कुठल्याही शास्त्राचं ज्ञान नाही, तो फक्त तुझं नाव आठवून सर्व पापांच्या समुद्रातून पार जातो आणि सर्वोच्च स्थान मिळवतो.
सर्ववेदेतिहासानां सारार्थोऽयमिति स्फुटम् । यद्रामनामस्मरणं क्रियते पापतारकम्
सर्व वेद आणि इतिहास यांचा खरा अर्थ अगदी स्पष्ट आहे—रामाचं नाव आठवणं हे पापांचा नाश करतं.
तावद्गर्जंति पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । न यावत्प्रोच्यते नाम रामचंद्र तव स्फुटम्
रामचंद्रा, तुझं नाव स्पष्टपणे उच्चारलं जात नाही तोपर्यंत, ब्राह्मणहत्येसारखी मोठी पापं गर्जना करत राहतात.
त्वन्नामगर्जनं श्रुत्वा महापातककुंजराः । पलायंते महाराज कुत्रचित्स्थानलिप्सया
राजा, तुझ्या नावाचा गजर ऐकून मोठ्या पापांची हत्तींसारखी रूपं घाबरून पळतात आणि कुठेतरी लपायला जागा शोधतात.
तस्मात्तव कथं हत्या महापुण्यददर्शन । राम त्वत्सुकथां श्रुत्वा पूतः सद्यो भविष्यति
म्हणूनच, जो महान पुण्यवानाचं दर्शन घेतो, त्याला पाप कसं लागू शकतं? राम, तुझी सुंदर कथा ऐकताच माणूस लगेचच पावन होतो.
मया पूर्वं कृतयुगे गंगायास्तीरवासिनाम् । ऋषीणां मुखतो वाक्यं श्रुतमेतत्पुराविदाम्
पूर्वी कृतयुगात, गंगेच्या काठी राहणाऱ्या ऋषींच्या तोंडून मी ही वचने ऐकली होती.
तावत्पापभियः पुंसां कातराणां सुपापिनाम् । यावन्न वदते वाचा रामनाममनोहरम्
जोपर्यंत फार पापी आणि पापाला घाबरणारा माणूस रामाचं मनमोहक नाव तोंडून उच्चारत नाही, तोपर्यंत त्याची पापं तशीच राहतात.
तस्माद्धन्योऽहमधुना मम संसृतिनाशनम् । सांप्रतं सुलभं रामचंद्र त्वद्दर्शनादभूत्
म्हणूनच, आता मी खरोखरच धन्य झालो आहे, कारण रामचंद्रा, तुझ्या दर्शनामुळे माझ्या संसाराचा नाश सहज शक्य झाला.
इत्युक्तवंतं स मुनिं पूजयामास तत्र वै । सर्वे मुनिजनाः साधु साधु वाक्यमिति ब्रुवन्
असं म्हणून त्या ऋषीनं सांगितल्यावर, तिथल्या सर्व ऋषींनी त्याचा सन्मान केला आणि 'छान, छान बोललास' असं म्हणाले.
शेष उवाच। अत्याश्चर्यमभूत्तत्र तन्मे निगदतः शृणु । वात्स्यायनमुनिश्रेष्ठ रामभक्तिपरायण
शेष म्हणतो: तिथे एक अद्भुत घटना घडली; ती मी तुला सांगतो, वात्स्यायन ऋषी, जो रामभक्तीत मग्न आहेस, ती नीट ऐक.
रामं दृष्ट्वा महाराजं यादृशं ध्यानगोचरम् । अत्यंतं हर्षमापन्नो जगाद स मुनीश्वरान्
राजा रामाला जसा ध्यानात दिसतो तसाच पाहून, त्या ऋषीला अतिशय आनंद झाला आणि त्यानं इतर ऋषीश्रेष्ठांना सांगितलं.
मुनीश्वराः संशृणुत मद्वाक्यं सुमनोहरम् । मादृशः को न भूलोके भविष्यति सुभाग्यवान्
ऋषीश्रेष्ठांनो, माझी ही सुंदर वाणी ऐका—या पृथ्वीवर माझ्यासारखा भाग्यवान दुसरा कोण असू शकतो?
नास्ति मत्सदृशः कोपि न जातो न भविष्यति । यद्रामभद्रो मां नत्वा स्वागतं परिपृष्टवान्
माझ्यासारखा कोणीही नाही, ना झाला, ना होईल; कारण रामभद्रानं स्वतः माझ्या पाया पडून माझी विचारपूस केली.
यत्पादपंकजरजः श्रुतिमृग्यं सदैव हि । सोऽद्य मत्पादयोः पाथः पीत्वा पूतममन्यत
ज्याच्या चरणकमळांच्या धुळीसाठी वेद नेहमीच आसुसलेले असतात, त्या रामानं आज माझ्या पायांवरचं पाणी पिऊन स्वतःला पावन मानलं.
एवं प्रवदतस्तस्य ब्रह्मस्फोटोऽभवत्तदा । निर्गतं तद्भवं तेजो विवेश रघुनायके
तो असं बोलत असताना तिथे ब्रह्मतेज प्रकट झालं; ते तेज बाहेर पडून रघुनायकात विलीन झालं.
पश्यतां सर्वलोकानां सरयूतीरमंडपे । सायुज्यमुक्तिं संप्राप दुर्ल्लभां योगिभिर्जनैः
सर्व लोकांच्या समोर, सरयूच्या काठी मंडपात, त्यानं योग्यांनाही दुर्मिळ असं सायुज्य-मोक्ष मिळवलं.
दिवि तूर्यनिनादोऽभूद्वीणानादोऽभवत्तदा । पुष्पवृष्टिः पपाताग्रे पश्यतां चित्रमद्भुतम्
त्या वेळी आकाशात देववाद्यांचा आणि वीणेचा गजर झाला; समोर फुलांचा वर्षाव झाला—ते दृश्य फारच अद्भुत आणि सुंदर होतं.
मुनयोऽप्येतदीक्षित्वा प्रशंसंतो मुनीश्वरम् । कृतार्थोयं मुनिश्रेष्ठो यद्रामवपुषीक्षितः
मुनिंनी हे सर्व पाहिल्यावर, त्या मुनिश्रेष्ठाचं कौतुक करत म्हणाले, 'हा मुनिश्रेष्ठ खरंच धन्य आहे, कारण त्याला रामाचं रूप पाहायला मिळालं.'
सूत उवाच। एतदाख्यानकं श्रुत्वा वात्स्यायन उदारधीः । परमं हर्षमापेदे जगाद च फणीश्वरम्
सूतम्हणाले: हे कथानक ऐकल्यावर, वात्स्यायन या उदार मनाच्या ऋषीला अतिशय आनंद झाला आणि त्याने फणीश्वराला विचारलं.
वात्स्यायन उवाच। कथां संशृण्वते मह्यं तृप्तिर्नास्ति फणीश्वर । रघुनाथस्य भक्तार्तिहारिकीर्तिकरस्य वै
वात्स्यायन म्हणाले: फणीश्वर, ही कथा ऐकताना मला कधीच समाधान वाटत नाही; कारण ही कथा रघुनाथाची आहे, ज्याची कीर्ती भक्तांच्या दुःखाचा नाश करणारी आहे.
धन्य आरण्यको नाम मुनिर्वेदधरः परः । रघुनाथं समालोक्य देहं तत्याज नश्वरम्
आरण्यक नावाचा, वेदांचा मोठा जाणकार असा ऋषी खरोखरच भाग्यवान होता; त्याने रघुनाथाचं दर्शन घेतल्यावर हे नश्वर शरीर सोडलं.
ततो राज्ञो हयः कुत्र गतः केन नियंत्रितः । कथं तत्र रमानाथ कीर्तिर्जाता फणीश्वर
मग राजाचा घोडा कुठे गेला, आणि त्याला कोणी थांबवलं? त्या ठिकाणी रामनाथाची कीर्ती कशी पसरली, हे सांग फणीश्वर.
सर्वं कथय मे तथ्यं सर्वज्ञोऽस्ति यतो भवान् । धराधरवपुर्धारी साक्षात्तस्य स्वरूपधृक्
तुम्ही सर्वज्ञ आहात, म्हणून मला सर्व काही खरं खरं सांगा; तुम्ही पर्वतासारखा रूप धारण करता आणि त्याचं खऱ्या अर्थानं स्वरूपही तुम्हाला ठाऊक आहे.