सुमदोऽप्येष पार्वत्या दत्तरामांघ्रिसेवया । प्राप्तोऽधुनासौ संसारवार्धिनिस्तरणं महत्
हा सुमद, ज्याने पार्वतीच्या कृपेने रामाच्या पायांची सेवा केली, त्याने आता संसारसागरातून मोठा पार मिळवला आहे.
सत्यवानयमश्वं यः प्राप्तमाश्रुत्य सेवकात् । राज्यं निवेदयामास स त्वां प्रणमति क्षितौ
हा सत्यवान, ज्याने आपल्या सेवकाकडून घोडा मिळाल्याचे ऐकून आपले राज्य अर्पण केले, तो आता जमिनीवर तुम्हाला वंदन करतो.
इति वाक्यं समाकर्ण्य समालिंग्य समादरात् । चकारारण्यक ऋषिः स्वागतं फलकादिना
हे सर्व शब्द ऐकून, त्या वनातील ऋषीने सर्वांना प्रेमाने मिठी मारली आणि फळे वगैरे देऊन स्वागत केले.
ते हृष्टास्तत्र वसतिं चक्रुर्मुनिवराश्रमे । प्रातर्नित्यक्रियां कृत्वा रेवायां ते महोद्यमाः
ते सर्व आनंदाने त्या ऋषीच्या आश्रमात राहू लागले; रोज सकाळी रेवा नदीत स्नान करून नित्यकर्मे करून मोठ्या उत्साहाने कार्य करीत.
नरयानमथारोप्य सेवकैः सहितं मुनिम् । शत्रुघ्नः प्रापयामासायोध्यां रामकृतालयाम्
नंतर शत्रुघ्नाने त्या ऋषीला आणि त्याच्या सेवकांना रथात बसवून, रामाने वसवलेल्या अयोध्येत आणले.
स दूरान्नगरीं दृष्ट्वा सूर्यवंशनृपोषिताम् । पदातिरभवद्वेगाद्रघुनाथदिदृक्षया
सूर्यवंशीय राजांनी वसवलेल्या त्या नगरीला दूरून पाहून, रघुनाथांचे दर्शन घेण्याच्या ओढीने तो वेगाने पायी चालू लागला.
संप्राप्य नगरीं रम्यामयोध्यां जनशोभिताम् । मनोरथसहस्रेण संरूढो रामदर्शने
तो सुंदर, लोकांनी गजबजलेली अयोध्या नगरी गाठून, रामदर्शनाच्या हजारो इच्छांनी भरून गेला.
ददर्श तत्र सरयूतीरे मंडपशोभिते । रामं दूर्वादलश्यामं कंजकांतिविलोचनम्
तेथे, सरयूच्या काठी सुंदर मंडपात, त्याने दुर्वा पात्यासारखा काळा, कमळासारख्या डोळ्यांचा राम पाहिला.
मृगशृंगं कटौ रम्यं धारयंतं श्रियान्वितम् । ऋषिवृंदैर्व्यासमुख्यैर्वृतं शूरैः सुसेवितम्
त्याच्या कंबरेला हरिणाचा शिंग बांधलेलं, शोभेने नटलेलं, व्यासांसारख्या ऋषींच्या समूहाने वेढलेलं, आणि शूर पुरुषांनी सेवा केलेलं तो दिसला.
भरतेन सुमित्रायास्तनूजेन परीवृतम् । ददतं दीनसंधेभ्यो दानानि प्रार्थितानि तम्
सुमित्रेचा मुलगा भरत त्याच्या आजूबाजूला असताना, त्याने दुःखी आणि गरजू लोकांना मागितलेली दाने दिली.
विलोक्यारण्यकाख्योऽसौ कृतार्थ इत्यमन्यत । मल्लोचने पद्मदलसमाने रामलोकके
कमळाच्या पाकळीसारखी डोळे असलेल्या त्या अरण्यकाला पाहून, रामाच्या नगरातील लोकांनी वाटलं, 'त्याचा हेतू पूर्ण झाला.'
अद्य मे सर्वशास्त्रस्य ज्ञातृत्वं बहुसार्थकम् । येन श्रीराममाज्ञाय प्राप्तोऽयोध्यापुरीमिमाम्
आज माझ्या सर्व शास्त्रज्ञानाला खरोखर अर्थ आला, कारण श्रीरामांच्या आज्ञेने मी या अयोध्या नगरीत आलो.
इत्येवमादिवचनानि बहूनि हृष्टो । रामांघ्रिदर्शनसुहर्षित गात्रशोभी । प्रायाद्रमेश्वरसमीपमगम्यमन्यै-। र्योगेश्वरैरपि विचारपरैः सुदूरम्
अशा अनेक आनंददायक शब्दांनी तो बोलला, रामाचे चरण पाहून त्याचे अंग आनंदाने उजळले, आणि तो रामेश्वराजवळ गेला, जिथे योगीही ध्यान करून पोहोचू शकत नाहीत.
धन्योऽहमद्य रामस्य चरणावक्षिगोचरौ । करिष्यामि वचो रम्यं वदन्राममवेक्षयन्
आज मी धन्य आहे, कारण रामाचे चरण आणि डोळे माझ्या दृष्टीस आले; रामाकडे पाहत मी गोड शब्द बोलेन.
रामोऽपि वाडवश्रेष्ठं ज्वलंतं स्वेन तेजसा । तपोमूर्तिधरं वीक्ष्य प्रत्युत्थानमथाकरोत्
रामानेही तेजाने झळकणाऱ्या, तपश्चर्येने युक्त असलेल्या वाडवश्रेष्ठाला पाहून त्याच्या स्वागतासाठी उठून उभा राहिला.
रामचंद्रस्तस्य पादौ सुचिरं नतवान्महान् । ब्रह्मण्यदेवपावित्र्यं कृतमद्यतनोर्मम
महान रामचंद्राने त्याच्या पायांवर दीर्घकाळ नतमस्तक होऊन म्हटलं, 'आज, प्रभो, तुमच्या पावित्र्यामुळे मी पवित्र झालो.'
इति वाक्यं वदंस्तस्य पादयोः पतितः प्रभुः । सुरासुरनमन्मौलिमणिनीराजितांघ्रिकः
असं बोलून प्रभू त्याच्या पायांवर पडला, ज्याचे चरण देव आणि दैत्यांच्या मुकुटातील रत्नांनी शोभलेले आहेत.
प्रणतं तं नृपश्रेष्ठं वाडवेंद्रो महातपाः । गृहीत्वा भुजयोर्मध्यमालिलिंग प्रियं प्रभुम्
महातपस्वी वाडवांचा प्रमुख, नतमस्तक झालेल्या त्या राजश्रेष्ठाला दोन्ही हातांनी मिठी मारून आपल्या प्रिय प्रभूला हृदयाशी धरतो.
कौसल्यातनयस्तं वा उच्चैर्मणिमयासने । संस्थाप्य च पदोर्युग्मं जलेनाक्षालयत्प्रभुः
कौसल्येचा मुलगा त्याला उंच, रत्नजडित आसनावर बसवतो आणि प्रभू त्याचे दोन्ही पाय पाण्याने धुतो.
पादावनेजनोदं तु मस्तकेऽधाद्धरिः स्वयम् । पवित्रितोऽद्य सगणः सकुटुंब इति ब्रुवन्
पाय धुण्याचे पाणी हरिने स्वतःच्या डोक्यावर ठेवले आणि म्हणाला, 'आज मी माझ्या सर्व परिवारासह पवित्र झालो.'
चंदनेन विलिप्याथ गां च प्रादात्पयस्विनीम् । उवाच च वचो रम्यं देवदेवेंद्र सेवितः
मग त्याला चंदन लावून, दूधाने भरपूर गाय दिली आणि देवांचा राजा ज्या प्रभूची सेवा करतो, त्या प्रभूने गोड शब्द बोलले.
स्वामिन्मखो मया वाजिमेधसंज्ञः क्रियेत ह । सोयं त्वच्चरणा यातादद्यपूर्णो भविष्यति
'स्वामी, माझ्या कडून अश्वमेध नावाचा यज्ञ केला गेला; आता तुमच्या चरणी येऊन तो आज पूर्ण होईल.'
अद्य मे ब्रह्महत्योत्थ पापहानिं करिष्यति । अश्वमेधः क्रतुर्युष्मच्चरणेन पवित्रितः
'आज, तुमच्या पायांनी पवित्र झालेला अश्वमेध यज्ञ माझ्यात निर्माण झालेल्या ब्रह्महत्येच्या पापाचा नाश करील.'
इति वाक्यं ब्रुवाणं तं राजराजेंद्रसेवितम् । आरण्यक उवाचेदं हसन्माध्व्या गिरा मुनिः
राजांचा राजा त्याची सेवा करत असताना, तो असे बोलत असताना, अरण्यक ऋषी गोड हसून म्हणाले:
स्वामिंस्तव तु युक्तं हि वचो ब्रह्मण्यभूमिप । त्वन्मूर्तयो महाराज ब्राह्मणा वेदपारगाः
'स्वामी, ब्रह्मणिष्ठ राजन, तुमचे शब्द योग्य आहेत, कारण वेदपारंगत ब्राह्मण हेच तुमचे रूप आहेत, हे महाराज.'
त्वं यदा ब्रह्मपूजादि शुभं कर्म करिष्यसि । ततोऽखिला नृपा विप्रं पूजयिष्यंति भूमिप
'तुम्ही जेव्हा ब्रह्मपूजा किंवा इतर शुभ कर्म कराल, तेव्हा सर्व राजे, हे भूमिपती, ब्राह्मणांचा सन्मान करतील.'
त्वयोक्तं यन्महाराज विप्रहत्यापनुत्तये । यागं करोमि विमलं तत्तु हास्यकरं वचः
राजा, ब्राह्मणहत्येचं पाप दूर करण्यासाठी शुद्ध यज्ञ करावा, असं तू जे बोललास, ते खरंच हसण्यासारखं आहे.
त्वन्नामस्मरणान्मूढः सर्वशास्त्रविवर्जितः । सर्वपापाब्धिमुत्तीर्य स गच्छेत्परमं पदम्
जो मूर्ख आहे, ज्याला कुठल्याही शास्त्राचं ज्ञान नाही, तो फक्त तुझं नाव आठवून सर्व पापांच्या समुद्रातून पार जातो आणि सर्वोच्च स्थान मिळवतो.
सर्ववेदेतिहासानां सारार्थोऽयमिति स्फुटम् । यद्रामनामस्मरणं क्रियते पापतारकम्
सर्व वेद आणि इतिहास यांचा खरा अर्थ अगदी स्पष्ट आहे—रामाचं नाव आठवणं हे पापांचा नाश करतं.
तावद्गर्जंति पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । न यावत्प्रोच्यते नाम रामचंद्र तव स्फुटम्
रामचंद्रा, तुझं नाव स्पष्टपणे उच्चारलं जात नाही तोपर्यंत, ब्राह्मणहत्येसारखी मोठी पापं गर्जना करत राहतात.