तच्छ्रुत्वा वाक्यमेतस्य मुनिवर्यस्य वाडव । सुमतिः कथयामास वाक्यं वादविचक्षणः
त्या श्रेष्ठ ऋषींचे हे शब्द ऐकून, वादात निपुण सुमती बोलायला लागला.
सुमतिरुवाच। रघुवंशनृपस्यायमश्वो वै पाल्यतेऽखिलैः । यागं करिष्यते वीरः सर्वसंभारसंभृतम्
सुमती म्हणाला: हा रघुवंशातील राजाचा घोडा सर्वजण जपतात; हा वीर सर्व सामुग्रीसह यज्ञ करणार आहे.
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां जगाद मुनिसत्तमः । दंतकांत्याखिलं घोरं तमोनिर्वारयन्निव
त्यांचे हे बोलणे ऐकून, त्या श्रेष्ठ ऋषीने बोलायला सुरुवात केली, त्यांच्या तेजाने जणू सर्व अंधार नाहीसा झाला.
आरण्यक उवाच। किं यागैर्विविधैरन्यैः सर्वसंभारसंभृतैः । स्वल्पपुण्यप्रदैर्नूनं क्षयिष्णुपददातृभिः
आरण्यक म्हणाले: सर्व सामुग्रीने युक्त असलेले वेगवेगळे यज्ञ, जे थोडेच पुण्य देतात आणि ज्यांचे फळ नाशवंत आहे, त्याचा काय उपयोग?
मूढो लोको हरिं त्यक्त्वा करोत्यन्यसमर्चनम् । रघुवीरं रमानाथं स्थिरैश्वर्यपदप्रदम्
हा मूर्ख जग हरिला सोडून दुसऱ्यांची पूजा करतो; रघुवीर, लक्ष्मीचे स्वामी, स्थिर ऐश्वर्याचे स्थान देतात.
यो नरैः स्मृतमात्रोपि हरते पापपर्वतम् । तं मुक्त्वा क्लिश्यते मूढो यागयोगव्रतादिभिः
ज्याच्या केवळ स्मरणानेही मनुष्यांचे पापांचे डोंगर नाहीसे होतात, त्याला सोडून मूर्ख यज्ञ, योग, व्रत यात दुःख भोगतो.
अहो पश्यत मूढत्वं लोकानामतिवंचितम् । सुलभं रामभजनं मुक्त्वा दुर्ल्लभमाचरेत्
अहो, बघा लोकांची किती मोठी मूर्खता! सहज मिळणाऱ्या रामभजनाचा त्याग करून, लोक दुर्मिळ आणि कठीण गोष्टींचा पाठपुरावा करतात.
सकामैर्योगिभिर्वापि चिंत्यते कामवर्जितैः । अपवर्गप्रदं नॄणां स्मृतमात्राखिलाघहम्
इच्छा असलेल्या योगी किंवा इच्छा नसलेल्या योगी, दोघेही त्याचा विचार करतात. ते स्मरण केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात आणि मनुष्याला मुक्ती मिळते.
पुराहं तत्त्ववित्सायां ज्ञानिनं सुविचारयन् । अगमं बहुतीर्थानि तत्त्वं कोपि न मेऽदिशत्
पूर्वी मी सत्य शोधताना ज्ञानी लोकांना विचारले, अनेक तीर्थक्षेत्रांना भेट दिली, पण मला कुणीही खरा अर्थ सांगितला नाही.
तदैकं हि महद्भाग्यात्प्राप्तं वै लोमशं मुनिम् । स्वर्गलोकात्समायातं तीर्थयात्राचिकीर्षया
मग मोठ्या भाग्याने मला लोमश ऋषी भेटले, जे स्वर्गातून तीर्थयात्रेच्या इच्छेने आले होते.
तमहं प्रणिपत्याथ पर्यपृच्छं महामुनिम् । महायुषं महायोगिसंसेवितपदद्वयम्
मी त्यांना वंदन करून विचारले, त्या महायोग्य ऋषींच्या पायांना दीर्घायुषी योगी सेवा करतात.
स्वामिन्मयाद्य मानुष्यं प्राप्तमद्भुतदुर्ल्लभम् । संसारघोरजलधिं किं कर्तव्यं तितीर्षुणा
स्वामी, आज मला हे अद्भुत आणि दुर्मिळ मानवजन्म मिळाले आहे. या संसाररूपी भीषण समुद्रातून पार व्हायचं असल्यास काय करावं?
विचार्य कथय त्वं तद्व्रतं दानं जपो मखः । देवो वा विद्यते यो वै संसृत्यंभोधितारकः
कृपया विचार करून सांगा, कोणते व्रत, दान, जप किंवा यज्ञ, किंवा कोणता देव आहे जो या जन्ममरणाच्या समुद्रातून तारू शकतो?
यज्ज्ञात्वा संसृतिं घोरां तरामि त्वत्कृपाब्धितः । तन्मे कथय योगेश सर्वशास्त्रार्थपारग
तुमच्या करुणासागरामुळे कोणती गोष्ट जाणून मी या भीषण संसारातून मुक्त होऊ शकतो, हे योगेश्वर, सर्व शास्त्रांचे तत्त्व जाणणारे, मला सांगा.
इति मद्वाक्यमाकर्ण्य जगाद मुनिसत्तमः । शृणुष्वैकमना विप्र श्रद्धया परया युतः
माझे शब्द ऐकून त्या श्रेष्ठ ऋषींनी सांगितले, 'हे विप्र, एकचित्ताने आणि श्रेष्ठ श्रद्धेने ऐक.'
संति दानानि तीर्थानि व्रतानि नियमा यमाः । योगा यज्ञास्तथानेके वर्तंते स्वर्गदायकाः
दान, तीर्थ, व्रत, नियम, संयम, योग आणि अनेक यज्ञ आहेत, जे स्वर्ग देतात.
परं गुह्यं प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् । तच्छृणुष्व महाभाग संसारांभोधितारकम्
पण मी तुला एक अत्यंत गुप्त गोष्ट सांगतो, जी सर्व पापांचा नाश करणारी आणि संसाराच्या समुद्रातून तारणारी आहे. हे भाग्यवान, ते ऐक.
नास्तिकाय न वक्तव्यं न चाऽश्रद्धालवे पुनः । निंदकाय शठायापि न देयं भक्तिवैरिणे
ही गोष्ट नास्तिकाला, श्रद्धा नसलेल्या माणसाला, निंदा करणाऱ्याला, कपटीला किंवा भक्तीचे वैरी असणाऱ्याला सांगू नये.
रामभक्ताय शांताय कामक्रोधवियोगिने । वक्तव्यं सर्वदुःखस्य नाशकारकमुत्तमम्
रामभक्त, शांत, इच्छा आणि राग सोडलेल्याला हे सांगावे, कारण हे सर्व दुःखांचा नाश करणारे श्रेष्ठ साधन आहे.
रामान्नास्ति परो देवो रामान्नास्ति परं व्रतम् । न हि रामात्परो योगो न हि रामात्परो मखः
रामापेक्षा मोठा देव नाही, रामापेक्षा श्रेष्ठ व्रत नाही, रामापेक्षा मोठा योग नाही आणि रामापेक्षा श्रेष्ठ यज्ञही नाही.
तं स्मृत्वा चैव जप्त्वा च पूजयित्वा नरः परम् । प्राप्नोति परमामृद्धिमैहिकामुष्मिकीं तथा
जो मनुष्य रामाचे स्मरण करतो, जप करतो आणि पूजन करतो, त्याला या जगात आणि पुढच्या जन्मातही सर्वोच्च समृद्धी मिळते.
संस्मृतो मनसा ध्यातः सर्वकामफलप्रदः । ददाति परमां भक्तिं संसारांभोधितारिणीम्
मनाने स्मरण करून आणि ध्यान लावून, राम सर्व इच्छित फळे देतो. तो संसाराच्या समुद्रातून तारणारी श्रेष्ठ भक्तीही देतो.
श्वपाकोपि हि संस्मृत्य रामं याति परां गतिम् । ये वेदशास्त्रनिरतास्त्वादृशास्तत्र किं पुनः
ज्याने कुत्रे खाल्ले असेल, तोही रामाचे स्मरण केल्याने सर्वोच्च स्थानाला पोहोचतो. मग वेदशास्त्रात निष्ठा असणाऱ्यांचे काय सांगावे!
सर्वेषां वेदशास्त्राणां रहस्यं ते प्रकाशितम् । समाचर तथा त्वं वै यथा स्यात्ते मनीषितम्
सर्व वेद आणि शास्त्रांचे रहस्य तुला सांगितले आहे. आता तू जसे योग्य वाटेल तसे आचरण कर.
एको देवो रामचंद्रो व्रतमेकं तदर्चनम् । मंत्रोऽप्येकश्च तन्नाम शास्त्रं तद्ध्येव तत्स्तुतिः
एकच देव रामचंद्र, एकच व्रत म्हणजे त्याची उपासना, एकच मंत्र म्हणजे त्याचं नाव, त्याचं शास्त्र आणि त्याची स्तुतीही एकच आहे.
तस्मात्सर्वात्मना रामचंद्रं भजमनोहरम् । यथा गोष्पदवत्तुच्छो भवेत्संसारसागरः
म्हणून सर्व मनानं, मनाला आनंद देणाऱ्या रामचंद्राची भक्ती कर, म्हणजे संसाराचा समुद्र गायीच्या खुराच्या ठशासारखा क्षुल्लक वाटेल.
श्रुत्वा मया तु तद्वाक्यं पुनः प्रश्नमकारिषम् । कथं वा ध्यायते देवः कथं वा पूज्यते नरैः
त्याचं बोलणं ऐकल्यावर मी पुन्हा विचारलं — देवाचं ध्यान कसं करावं? माणसांनी त्याची पूजा कशी करावी?
कथयस्व महाबुद्धे सर्वज्ञ मम विस्तरात् । यज्ज्ञात्वाहं कृतार्थः स्यां त्रिलोक्यां मुनिसत्तम
महामती, सर्वज्ञा, कृपया मला सविस्तर सांग, जेणेकरून हे जाणून मी तिन्ही लोकांत कृतार्थ होईन, हे श्रेष्ठ मुनी.
एतच्छ्रुत्वा तु मद्वाक्यं विचार्य स तु लोमशः । कथयामास मे सर्वं रामध्यानपुरःसरम्
माझं बोलणं ऐकून आणि विचार करून लोमशानं मला सर्व काही सांगितलं, रामध्यानापासून सुरुवात करून.
शृणु विप्रेंद्र वक्ष्यामि यत्पृष्टं तु त्वयानघ । यथा तुष्येद्रमानाथः संसारज्वरदाहकः
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी तुला तू विचारलेलं सांगतो, पापरहित, कसा राम, जो संसाराच्या तापाचा नाश करणारा आहे, प्रसन्न होईल.