शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य सुमतिः प्राह तं नृपम् । विशद स्मेरया वाचा दर्शयन्नात्मसौहृदम्
शेष म्हणतो: हे शब्द ऐकून सुमतीने स्पष्ट आणि हसऱ्या चेहऱ्याने, आपली मैत्री दाखवत, त्या राजाशी बोलायला सुरुवात केली.
सुमतिरुवाच। एनं दृष्ट्वा महाराज धूतपापा वयं खलु । भविष्यामो मुनिश्रेष्ठं सर्वशास्त्रपरायणम्
सुमती म्हणाली: राजन, त्यांना पाहून आम्ही पापमुक्त झालो आहोत; आम्ही या सर्व शास्त्रांना समर्पित असलेल्या श्रेष्ठ ऋषीचे भक्त होऊ.
तस्मान्नत्वा तमापृच्छ सर्वं ते कथयिष्यति । रघुनाथपदांभोजमकरंदाति लोलुपः
म्हणून, त्यांना वंदन करून विचार; ते तुला सर्व काही सांगतील. ते रघुनाथांच्या चरणकमळांच्या अमृतावर फार प्रेम करतात.
नाम्ना त्वारण्यकं ख्यातं रघुनाथांघ्रिसेवकम् । अत्युग्रतपसा पूर्णं सर्वशास्त्रार्थकोविदम्
त्यांचे नाव आहे आरण्यक. ते रघुनाथांच्या चरणांची सेवा करणारे, कठोर तपश्चर्येने परिपूर्ण आणि सर्व शास्त्रांचे अर्थ जाणणारे आहेत.
इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं धर्मार्थपरिबृंहितम् । जगाम तमथो द्रष्टुं स्वल्पसेवकसंयुतः
धर्म आणि अर्थाने भरलेले ते शब्द ऐकून, तो काही सेवकांसह त्यांना भेटायला गेला.
हनूमान्पुष्कलो वीरः सुमतिर्मंत्रिसत्तमः । लक्ष्मीनिधिः प्रतापाग्र्यः सुबाहुः सुमदस्तथा
हनुमान, पराक्रमी पुष्कळ, श्रेष्ठ मंत्री सुमती, तेजस्वी लक्ष्मीनिधी, सुबाहू आणि सुमद असे सर्वजण त्याच्यासोबत होते.
एतैः परिवृतो राजा शत्रुघ्नः प्रापदाश्रमम् । नमस्कर्तुं द्विजवरमारण्यकमुदारधीः
या सर्वांच्या वेढ्यात राजा शत्रुघ्न त्या आश्रमात गेला, उदार मनाच्या आरण्यक या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला वंदन करण्यासाठी.
गत्वा तं तापसश्रेष्ठं नमस्कारमथाकरोत् । सर्वैस्तैः सहितो वीरैर्विनयानतकंधरैः
त्या श्रेष्ठ तपस्व्याजवळ जाऊन, त्या सर्व वीरांसह, नम्रपणे मान झुकवून त्याने वंदन केले.
तान्दृष्ट्वा सन्नतान्सर्वाञ्छत्रुघ्नप्रमुखान्नृपान् । अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे फलमूलादिभिस्तदा
शत्रुघ्नसह सर्व राजे विनयाने वाकलेले पाहून, त्यांनी त्यांना पायधुणी, अर्घ्य आणि फळमुळे देऊन आदरपूर्वक स्वागत केले.
उवाच तान्नृपान्सर्वान्भवंतः कुत्र संगताः । कथमत्र समायातास्तत्सर्वं वदतानघाः
त्यांनी सर्व राजांना विचारले: तुम्ही सर्व कुठून एकत्र आलात? येथे कसे आलात? हे सर्व पापरहितांनो, मला सांगा.
तच्छ्रुत्वा वाक्यमेतस्य मुनिवर्यस्य वाडव । सुमतिः कथयामास वाक्यं वादविचक्षणः
त्या श्रेष्ठ ऋषींचे हे शब्द ऐकून, वादात निपुण सुमती बोलायला लागला.
सुमतिरुवाच। रघुवंशनृपस्यायमश्वो वै पाल्यतेऽखिलैः । यागं करिष्यते वीरः सर्वसंभारसंभृतम्
सुमती म्हणाला: हा रघुवंशातील राजाचा घोडा सर्वजण जपतात; हा वीर सर्व सामुग्रीसह यज्ञ करणार आहे.
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां जगाद मुनिसत्तमः । दंतकांत्याखिलं घोरं तमोनिर्वारयन्निव
त्यांचे हे बोलणे ऐकून, त्या श्रेष्ठ ऋषीने बोलायला सुरुवात केली, त्यांच्या तेजाने जणू सर्व अंधार नाहीसा झाला.
आरण्यक उवाच। किं यागैर्विविधैरन्यैः सर्वसंभारसंभृतैः । स्वल्पपुण्यप्रदैर्नूनं क्षयिष्णुपददातृभिः
आरण्यक म्हणाले: सर्व सामुग्रीने युक्त असलेले वेगवेगळे यज्ञ, जे थोडेच पुण्य देतात आणि ज्यांचे फळ नाशवंत आहे, त्याचा काय उपयोग?
मूढो लोको हरिं त्यक्त्वा करोत्यन्यसमर्चनम् । रघुवीरं रमानाथं स्थिरैश्वर्यपदप्रदम्
हा मूर्ख जग हरिला सोडून दुसऱ्यांची पूजा करतो; रघुवीर, लक्ष्मीचे स्वामी, स्थिर ऐश्वर्याचे स्थान देतात.
यो नरैः स्मृतमात्रोपि हरते पापपर्वतम् । तं मुक्त्वा क्लिश्यते मूढो यागयोगव्रतादिभिः
ज्याच्या केवळ स्मरणानेही मनुष्यांचे पापांचे डोंगर नाहीसे होतात, त्याला सोडून मूर्ख यज्ञ, योग, व्रत यात दुःख भोगतो.
अहो पश्यत मूढत्वं लोकानामतिवंचितम् । सुलभं रामभजनं मुक्त्वा दुर्ल्लभमाचरेत्
अहो, बघा लोकांची किती मोठी मूर्खता! सहज मिळणाऱ्या रामभजनाचा त्याग करून, लोक दुर्मिळ आणि कठीण गोष्टींचा पाठपुरावा करतात.
सकामैर्योगिभिर्वापि चिंत्यते कामवर्जितैः । अपवर्गप्रदं नॄणां स्मृतमात्राखिलाघहम्
इच्छा असलेल्या योगी किंवा इच्छा नसलेल्या योगी, दोघेही त्याचा विचार करतात. ते स्मरण केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात आणि मनुष्याला मुक्ती मिळते.
पुराहं तत्त्ववित्सायां ज्ञानिनं सुविचारयन् । अगमं बहुतीर्थानि तत्त्वं कोपि न मेऽदिशत्
पूर्वी मी सत्य शोधताना ज्ञानी लोकांना विचारले, अनेक तीर्थक्षेत्रांना भेट दिली, पण मला कुणीही खरा अर्थ सांगितला नाही.
तदैकं हि महद्भाग्यात्प्राप्तं वै लोमशं मुनिम् । स्वर्गलोकात्समायातं तीर्थयात्राचिकीर्षया
मग मोठ्या भाग्याने मला लोमश ऋषी भेटले, जे स्वर्गातून तीर्थयात्रेच्या इच्छेने आले होते.
तमहं प्रणिपत्याथ पर्यपृच्छं महामुनिम् । महायुषं महायोगिसंसेवितपदद्वयम्
मी त्यांना वंदन करून विचारले, त्या महायोग्य ऋषींच्या पायांना दीर्घायुषी योगी सेवा करतात.
स्वामिन्मयाद्य मानुष्यं प्राप्तमद्भुतदुर्ल्लभम् । संसारघोरजलधिं किं कर्तव्यं तितीर्षुणा
स्वामी, आज मला हे अद्भुत आणि दुर्मिळ मानवजन्म मिळाले आहे. या संसाररूपी भीषण समुद्रातून पार व्हायचं असल्यास काय करावं?
विचार्य कथय त्वं तद्व्रतं दानं जपो मखः । देवो वा विद्यते यो वै संसृत्यंभोधितारकः
कृपया विचार करून सांगा, कोणते व्रत, दान, जप किंवा यज्ञ, किंवा कोणता देव आहे जो या जन्ममरणाच्या समुद्रातून तारू शकतो?
यज्ज्ञात्वा संसृतिं घोरां तरामि त्वत्कृपाब्धितः । तन्मे कथय योगेश सर्वशास्त्रार्थपारग
तुमच्या करुणासागरामुळे कोणती गोष्ट जाणून मी या भीषण संसारातून मुक्त होऊ शकतो, हे योगेश्वर, सर्व शास्त्रांचे तत्त्व जाणणारे, मला सांगा.
इति मद्वाक्यमाकर्ण्य जगाद मुनिसत्तमः । शृणुष्वैकमना विप्र श्रद्धया परया युतः
माझे शब्द ऐकून त्या श्रेष्ठ ऋषींनी सांगितले, 'हे विप्र, एकचित्ताने आणि श्रेष्ठ श्रद्धेने ऐक.'
संति दानानि तीर्थानि व्रतानि नियमा यमाः । योगा यज्ञास्तथानेके वर्तंते स्वर्गदायकाः
दान, तीर्थ, व्रत, नियम, संयम, योग आणि अनेक यज्ञ आहेत, जे स्वर्ग देतात.
परं गुह्यं प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् । तच्छृणुष्व महाभाग संसारांभोधितारकम्
पण मी तुला एक अत्यंत गुप्त गोष्ट सांगतो, जी सर्व पापांचा नाश करणारी आणि संसाराच्या समुद्रातून तारणारी आहे. हे भाग्यवान, ते ऐक.
नास्तिकाय न वक्तव्यं न चाऽश्रद्धालवे पुनः । निंदकाय शठायापि न देयं भक्तिवैरिणे
ही गोष्ट नास्तिकाला, श्रद्धा नसलेल्या माणसाला, निंदा करणाऱ्याला, कपटीला किंवा भक्तीचे वैरी असणाऱ्याला सांगू नये.
रामभक्ताय शांताय कामक्रोधवियोगिने । वक्तव्यं सर्वदुःखस्य नाशकारकमुत्तमम्
रामभक्त, शांत, इच्छा आणि राग सोडलेल्याला हे सांगावे, कारण हे सर्व दुःखांचा नाश करणारे श्रेष्ठ साधन आहे.
रामान्नास्ति परो देवो रामान्नास्ति परं व्रतम् । न हि रामात्परो योगो न हि रामात्परो मखः
रामापेक्षा मोठा देव नाही, रामापेक्षा श्रेष्ठ व्रत नाही, रामापेक्षा मोठा योग नाही आणि रामापेक्षा श्रेष्ठ यज्ञही नाही.