दिष्ट्या प्राप्तो महावाजी रघुनाथस्य शोभनः । दिष्ट्या गंतासि सर्वत्र जयं तु क्षितिमंडले
भाग्याने, रघुनाथांचा सुंदर घोडा तुला परत मिळाला; आणि भाग्याने, तू पृथ्वीवर सर्वत्र विजय मिळवशील.
स्वामिन्मुंचत्विमं वाहं मनोवेगं मनोरमम् । समयस्य विलंबो मा भवत्वत्र महामते
स्वामी, हा वेगवान आणि मनाला आनंद देणारा घोडा सोडावा, या यज्ञात उशीर होऊ देऊ नका, हे महाबुद्धीमान.
शेष उवाच। इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं वीराणां समयोचितम् । साधु साधु प्रशस्यैतान्मुमोच हयसत्तमम्
शेष म्हणाला: शूरवीरांनी योग्य वेळी सांगितलेले ते शब्द ऐकून, त्यांचे कौतुक करत 'छान, छान' असे म्हणून त्याने तो उत्तम घोडा सोडला.
स मुक्तश्चोत्तरामाशां बभ्रामाथ सुरक्षितः । रथपत्तिहयश्रेष्ठैः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदैः
मुक्त झाल्यावर तो उत्तरेकडे भटकू लागला, उत्तम रथ, पायदळ आणि घोडे, तसेच सर्व अस्त्रशस्त्रात निपुण असलेल्या वीरांच्या संरक्षणाखाली.
तत्र यद्वृत्तमेतस्य शत्रुघ्नस्य मनोहरम् । वात्स्यायन शृणुष्वैतत्पापराशिप्रदाहकम्
शत्रुघ्नाशी संबंधित जे काही रम्य घडले, ते मी सांगतो, हे वात्स्यायन, जे पापाचा नाश करणारे आहे, ते तू ऐक.
रेवातीरमथ प्राप्तो मुनिवृंदनिषेवितम् । नीलरत्नसमूहस्य रसः किं तु पयो मिषात्
तो रेवा नदीच्या काठी पोहोचला, जिथे ऋषीमुनींच्या संमेलनाने ती जागा पावन झाली होती; तिथल्या निळ्या रत्नांचा रस म्हणजे जणू अमृतासारखे दूधच.
तांस्तान्मुनिवरान्सर्वान्प्रणमञ्छूरसेवितः । जगाम हयरत्नस्य पृष्ठतः कामगामिनः
शूरवीरांनी पूजलेले सर्व श्रेष्ठ मुनींना वंदन करून, तो इच्छेप्रमाणे जाणाऱ्या रत्नमूल्य घोड्याच्या मागे गेला.
गच्छंस्तत्राश्रमं जीर्णं पलाशपर्णनिर्मितम् । रेवायाजलकल्लोलैः सिक्तं पापहराश्रयम्
जात असताना त्याने पळसाच्या पानांनी बनवलेली, रेवा नदीच्या लाटा ज्या ओलावतात अशी, पाप दूर करणारी एक जुनी आश्रम पाहिली.
तं दृष्ट्वा सुमतिं प्राह सर्वज्ञं नयकोविदम् । शत्रुघ्नः सर्वधर्मार्थकर्मकर्तव्यकोविदः
त्याला पाहून सुमतीने सर्वज्ञ, नीतीत पारंगत, सर्व धर्म, अर्थ आणि कर्तव्य जाणणाऱ्या शत्रुघ्नाशी बोलले.
राजोवाच। मंत्रिन्कथय कस्यायमाश्रमः पुण्यदर्शनः । विचारचतुरश्रेष्ठ वदैतन्मम पृच्छतः
राजा म्हणाला: मंत्री, हे पुण्यवान दिसणारे आश्रम कोणाचे आहे ते मला सांग. विचारात कुशल असलेल्या श्रेष्ठा, मी विचारतोय, ते मला नीट सांग.
शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य सुमतिः प्राह तं नृपम् । विशद स्मेरया वाचा दर्शयन्नात्मसौहृदम्
शेष म्हणतो: हे शब्द ऐकून सुमतीने स्पष्ट आणि हसऱ्या चेहऱ्याने, आपली मैत्री दाखवत, त्या राजाशी बोलायला सुरुवात केली.
सुमतिरुवाच। एनं दृष्ट्वा महाराज धूतपापा वयं खलु । भविष्यामो मुनिश्रेष्ठं सर्वशास्त्रपरायणम्
सुमती म्हणाली: राजन, त्यांना पाहून आम्ही पापमुक्त झालो आहोत; आम्ही या सर्व शास्त्रांना समर्पित असलेल्या श्रेष्ठ ऋषीचे भक्त होऊ.
तस्मान्नत्वा तमापृच्छ सर्वं ते कथयिष्यति । रघुनाथपदांभोजमकरंदाति लोलुपः
म्हणून, त्यांना वंदन करून विचार; ते तुला सर्व काही सांगतील. ते रघुनाथांच्या चरणकमळांच्या अमृतावर फार प्रेम करतात.
नाम्ना त्वारण्यकं ख्यातं रघुनाथांघ्रिसेवकम् । अत्युग्रतपसा पूर्णं सर्वशास्त्रार्थकोविदम्
त्यांचे नाव आहे आरण्यक. ते रघुनाथांच्या चरणांची सेवा करणारे, कठोर तपश्चर्येने परिपूर्ण आणि सर्व शास्त्रांचे अर्थ जाणणारे आहेत.
इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं धर्मार्थपरिबृंहितम् । जगाम तमथो द्रष्टुं स्वल्पसेवकसंयुतः
धर्म आणि अर्थाने भरलेले ते शब्द ऐकून, तो काही सेवकांसह त्यांना भेटायला गेला.
हनूमान्पुष्कलो वीरः सुमतिर्मंत्रिसत्तमः । लक्ष्मीनिधिः प्रतापाग्र्यः सुबाहुः सुमदस्तथा
हनुमान, पराक्रमी पुष्कळ, श्रेष्ठ मंत्री सुमती, तेजस्वी लक्ष्मीनिधी, सुबाहू आणि सुमद असे सर्वजण त्याच्यासोबत होते.
एतैः परिवृतो राजा शत्रुघ्नः प्रापदाश्रमम् । नमस्कर्तुं द्विजवरमारण्यकमुदारधीः
या सर्वांच्या वेढ्यात राजा शत्रुघ्न त्या आश्रमात गेला, उदार मनाच्या आरण्यक या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला वंदन करण्यासाठी.
गत्वा तं तापसश्रेष्ठं नमस्कारमथाकरोत् । सर्वैस्तैः सहितो वीरैर्विनयानतकंधरैः
त्या श्रेष्ठ तपस्व्याजवळ जाऊन, त्या सर्व वीरांसह, नम्रपणे मान झुकवून त्याने वंदन केले.
तान्दृष्ट्वा सन्नतान्सर्वाञ्छत्रुघ्नप्रमुखान्नृपान् । अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे फलमूलादिभिस्तदा
शत्रुघ्नसह सर्व राजे विनयाने वाकलेले पाहून, त्यांनी त्यांना पायधुणी, अर्घ्य आणि फळमुळे देऊन आदरपूर्वक स्वागत केले.
उवाच तान्नृपान्सर्वान्भवंतः कुत्र संगताः । कथमत्र समायातास्तत्सर्वं वदतानघाः
त्यांनी सर्व राजांना विचारले: तुम्ही सर्व कुठून एकत्र आलात? येथे कसे आलात? हे सर्व पापरहितांनो, मला सांगा.
तच्छ्रुत्वा वाक्यमेतस्य मुनिवर्यस्य वाडव । सुमतिः कथयामास वाक्यं वादविचक्षणः
त्या श्रेष्ठ ऋषींचे हे शब्द ऐकून, वादात निपुण सुमती बोलायला लागला.
सुमतिरुवाच। रघुवंशनृपस्यायमश्वो वै पाल्यतेऽखिलैः । यागं करिष्यते वीरः सर्वसंभारसंभृतम्
सुमती म्हणाला: हा रघुवंशातील राजाचा घोडा सर्वजण जपतात; हा वीर सर्व सामुग्रीसह यज्ञ करणार आहे.
तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां जगाद मुनिसत्तमः । दंतकांत्याखिलं घोरं तमोनिर्वारयन्निव
त्यांचे हे बोलणे ऐकून, त्या श्रेष्ठ ऋषीने बोलायला सुरुवात केली, त्यांच्या तेजाने जणू सर्व अंधार नाहीसा झाला.
आरण्यक उवाच। किं यागैर्विविधैरन्यैः सर्वसंभारसंभृतैः । स्वल्पपुण्यप्रदैर्नूनं क्षयिष्णुपददातृभिः
आरण्यक म्हणाले: सर्व सामुग्रीने युक्त असलेले वेगवेगळे यज्ञ, जे थोडेच पुण्य देतात आणि ज्यांचे फळ नाशवंत आहे, त्याचा काय उपयोग?
मूढो लोको हरिं त्यक्त्वा करोत्यन्यसमर्चनम् । रघुवीरं रमानाथं स्थिरैश्वर्यपदप्रदम्
हा मूर्ख जग हरिला सोडून दुसऱ्यांची पूजा करतो; रघुवीर, लक्ष्मीचे स्वामी, स्थिर ऐश्वर्याचे स्थान देतात.
यो नरैः स्मृतमात्रोपि हरते पापपर्वतम् । तं मुक्त्वा क्लिश्यते मूढो यागयोगव्रतादिभिः
ज्याच्या केवळ स्मरणानेही मनुष्यांचे पापांचे डोंगर नाहीसे होतात, त्याला सोडून मूर्ख यज्ञ, योग, व्रत यात दुःख भोगतो.
अहो पश्यत मूढत्वं लोकानामतिवंचितम् । सुलभं रामभजनं मुक्त्वा दुर्ल्लभमाचरेत्
अहो, बघा लोकांची किती मोठी मूर्खता! सहज मिळणाऱ्या रामभजनाचा त्याग करून, लोक दुर्मिळ आणि कठीण गोष्टींचा पाठपुरावा करतात.
सकामैर्योगिभिर्वापि चिंत्यते कामवर्जितैः । अपवर्गप्रदं नॄणां स्मृतमात्राखिलाघहम्
इच्छा असलेल्या योगी किंवा इच्छा नसलेल्या योगी, दोघेही त्याचा विचार करतात. ते स्मरण केल्याने सर्व पापे नष्ट होतात आणि मनुष्याला मुक्ती मिळते.
पुराहं तत्त्ववित्सायां ज्ञानिनं सुविचारयन् । अगमं बहुतीर्थानि तत्त्वं कोपि न मेऽदिशत्
पूर्वी मी सत्य शोधताना ज्ञानी लोकांना विचारले, अनेक तीर्थक्षेत्रांना भेट दिली, पण मला कुणीही खरा अर्थ सांगितला नाही.
तदैकं हि महद्भाग्यात्प्राप्तं वै लोमशं मुनिम् । स्वर्गलोकात्समायातं तीर्थयात्राचिकीर्षया
मग मोठ्या भाग्याने मला लोमश ऋषी भेटले, जे स्वर्गातून तीर्थयात्रेच्या इच्छेने आले होते.