योऽपि देवं हरिं निंदेत्सकृद्दुर्भाग्यवान्नरः । स चापि नरकं पश्येत्पुत्रपौत्रपरीवृतः
जो मनुष्य दुर्दैवाने एकदाही हरिची निंदा करतो, तोही आपल्या मुलाबाळांसह नरक पाहतो.
तस्माज्ज्ञात्वा हरिं निंदन्गोषु दुःखं समाचरन् । कदापि नरकान्मुक्तिं न प्राप्नोति नरेश्वर
म्हणून, हे राजन, हे जाणून, जो हरिची निंदा करतो किंवा गायींना त्रास देतो, त्याला कधीच नरकातून मुक्ती मिळत नाही.
अज्ञानप्राप्तगोहत्या प्रायश्चित्तं तु विद्यते । रामभक्तं तु धीमंतं याहि त्वमृतुपर्णकम्
पण अज्ञानाने गायीचा वध झाला असेल तर त्यासाठी प्रायश्चित्त आहे; तू रामभक्त आणि बुद्धिमान ऋतुपर्णाकडे जा.
स वै समदृशः सर्वाञ्छत्रून्मित्राणि पश्यति । तुभ्यं कथिष्यति क्षिप्रं गोवधस्यास्य निष्कृतिम्
तो सर्वांना सारखेच पाहतो, शत्रू-मित्र असा भेद करत नाही; तो तुला या गायीच्या वधाचे प्रायश्चित्त लवकरच सांगेल.
तस्य देशांस्त्वमाक्रामंस्तेन निर्वासितः पुरा । वैरिभावं परित्यज्य गच्छ त्वमृतुपर्णकम्
त्याच्या देशात जा, जिथून पूर्वी त्याने तुला हाकलले होते; वैर सोडून ऋतुपर्णाकडे जा.
स यद्वदिष्यति क्षिप्रं तत्कुरुष्व समाहितः । यथा त्वत्कृतपापस्य निष्कृतिर्हि भविष्यति
तो तुला जे काही लवकर सांगेल, ते एकाग्रतेने कर, म्हणजे तुझ्या पापाचे प्रायश्चित्त नक्की होईल.
स तु तद्वचनं श्रुत्वा जगाम ऋतुपर्णकम् । रामभक्तं रिपौ मित्रे समदृष्ट्या समंजसम्
तो ते बोल ऐकून, रामभक्त आणि शत्रू-मित्रांना सारखेच पाहणाऱ्या, सरळ ऋतुपर्णाकडे गेला.
स तस्मै कथयामास यज्जातं गोवधादिकम् । तस्य पापस्य निष्कृत्यै ह्युपायं सोऽप्यचिंतयत्
त्याने त्याला गायीच्या वधासह जे काही घडले ते सगळे सांगितले; आणि ऋतुपर्णाने त्या पापाच्या प्रायश्चित्ताचा उपाय विचार केला.
क्षणं ध्यात्वाथ तं राजा ऋतुपर्ण ऋतंभरम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं बुद्धिमान्धर्मकोविदः
क्षणभर ध्यान करून, धर्मज्ञ आणि बुद्धिमान राजा ऋतुपर्ण ऋतंभराला हसत म्हणाला—
कोऽहं राजन्मुनीनां वै पुरतः शास्त्रवेदिनाम् । तान्हित्वा किं तु मां प्राप्तो मूर्खंपंडितमानिनम्
'हे राजन, वेदशास्त्र जाणणाऱ्या ऋषींसमोर मी कोण? त्यांना सोडून तू माझ्यासारख्या मूर्ख, स्वतःला शहाणा समजणाऱ्याकडे का आलास?'
तव मय्यस्ति चेच्छ्रद्धा तदा किंचिद्ब्रवीम्यहम् । शृणुष्व नरशार्दूल गदितं मम सादरः
तुला माझ्यावर विश्वास असेल तर मी काही सांगतो; हे नरश्रेष्ठ, माझे बोल लक्षपूर्वक ऐक.
भज श्रीरघुनाथं त्वं कर्मणा मनसा गिरा । नैष्कापट्येन लोकेशं तोषयस्व महामते
तू श्रीरघुनाथाची भक्ती कर, आपल्या कृत्यांनी, मनाने आणि वाणीने; हे बुद्धिमान, कपट न करता जगाच्या स्वामीला तृप्त कर.
स तुष्टो दास्यते सर्वं त्वद्धृदिस्थं मनोरथम् । अज्ञानकृत गोहत्यापापनाशं करिष्यति
तो प्रसन्न झाला की, तुझ्या मनात असलेली सर्व इच्छा तो पूर्ण करील; अज्ञानामुळे झालेल्या गोहत्या या पापाचा नाश करील.
रामं स्मरंस्त्वं धर्मात्मन्धेनुं पालय सत्तम । दत्त्वा द्विजाय कनकं पापनिष्कृतिमाप्स्यसि
रामाचे स्मरण कर, धर्माने गायीचे रक्षण कर, आणि ब्राह्मणाला सोने दान केल्याने तुला पापातून मुक्ती मिळेल.
सुमतिरुवाच। एतच्छ्रुत्वा तु तद्वाक्यमृतंभरनृपस्तदा । विधाय रामस्मरणं पूतात्मा व्रतमाचरत्
सुमती म्हणाली: ती अमृतासारखी वचने ऐकून, त्या राजाने रामाचे स्मरण करून मन शुद्ध केले आणि व्रत स्वीकारले.
पूर्ववत्पालयन्धेनुं जगाम विपिनं महत् । रामनामस्मरन्नित्यं सर्वभूतहिते रतः
पूर्वीप्रमाणेच गायीचे रक्षण करत तो मोठ्या अरण्यात गेला; तो नेहमी रामाचे नाव आठवत आणि सर्व जीवांच्या कल्याणात रमला.
तस्मै तुष्टा तु सुरभिः प्रोवाच परितोषिता । राजन्वरय मत्तो वै वरं हृत्स्थं मनोरथम्
तेव्हा प्रसन्न झालेली सुरभी आनंदाने म्हणाली, 'राजा, तुझ्या हृदयातील जी इच्छा आहे तो वर माझ्याकडून माग.'
तदा प्रोवाच वै राजा पुत्रं देहि मनोरमम् । रामभक्तं पितृरतं स्वधर्मप्रतिपालकम्
तेव्हा राजा म्हणाला, 'मला एक सुंदर पुत्र दे, जो रामभक्त, पित्याचा भक्त आणि आपल्या धर्माचे पालन करणारा असेल.'
तुष्टा दत्त्वा वरं सापि तस्मै राज्ञे सुतार्थिने । जगामादर्शनं देवी कामधेनुः कृपावती
कृपावान कामधेनू देवी त्या पुत्राची इच्छा असलेल्या राजाला वर देऊन अदृश्य झाली.
स काले प्राप्तवान्पुत्रं वैष्णवं रामसेवकम् । सत्यवत्संज्ञयायुक्तमकरोत्तत्र तत्पिता
योग्य वेळी त्याला विष्णुभक्त, रामसेवक असा पुत्र झाला; त्याच्या वडिलांनी त्याचे नाव सत्यवत्स ठेवले.
सत्यवंतं सुतं लब्ध्वा पितृभक्तिपरं महान् । परमं हर्षमापेदे शक्रतुल्यपराक्रमम्
सत्यवंत नावाचा, पित्याच्या भक्तीत रमणारा पुत्र मिळाल्यावर त्या महान राजाला परम आनंद आणि इंद्रासारखे पराक्रम लाभले.
स राजा धार्मिकं पुत्रं प्राप्य हर्षेणनिर्भरः । राज्यं तस्मिन्महन्न्यस्य जगाम तपसे वनम्
धार्मिक पुत्र मिळाल्यावर राजा आनंदाने राज्य त्याच्याकडे सोपवून, मोठ्या वनात तप करण्यासाठी गेला.
तत्राराध्य हृषीकेशं भक्तियुक्तेन चेतसा । निर्धूतपापः सतनुरगाद्धरिपदं नृपः
तेथे भक्तीपूर्ण मनाने हृषीकेशाची पूजा करून, पापरहित आणि शुद्ध देहाने त्या राजाने हरिचे चरण प्राप्त केले.
सुमतिरुवाच। असावपि नृपः सौम्य सत्यवान्नाम विश्रुतः । निजधर्मेण लोकेशं रघुनाथमतोषयत्
सुमती म्हणाली: तो राजा, सौम्य, सत्यवान या नावाने प्रसिद्ध झाला आणि आपल्या धर्माने रघुनाथाला संतुष्ट केला.
अस्मै तुष्टो रमानाथो ददौ भक्तिमचंचलाम् । निजांघ्रिपद्मे यजतां दुर्लभां पुण्यकोटिभिः
त्याच्यावर प्रसन्न होऊन रामनाथाने त्याला अशी अचल भक्ती दिली, जी कोट्यवधी पुण्यांनीही मिळत नाही.
नित्यं श्रीरघुनाथस्य कथानकमनातुरः । कुरुते सर्वलोकानां पावनं कृपयायुतः
तो नेहमी श्रीरघुनाथाच्या कथा ऐकण्यास उत्सुक असे; करुणेने परिपूर्ण होऊन, त्याने सर्व लोकांचे पावन कार्य केले.
यो न पूजयते देवं रघुनाथं रमापतिम् । स तेन ताड्यते दंडैर्यमस्यापि भयावहैः
जो रघुनाथ, लक्ष्मीपती यांची पूजा करत नाही, त्याला यम आपल्या भीषण दंडांनी शिक्षा करतो.
अष्टमाद्वत्सरादूर्ध्वमशीतिवत्सरो भवेत् । तावदेकादशी सर्वैर्मानुषैः कारिताऽमुना
आठव्या वर्षानंतर तो ऐंशी वर्षे जगला; त्या काळात त्याने सर्व लोकांना एकादशीचे व्रत पाळायला लावले.
तुलसी वल्लभा यस्य कदाचिद्यच्छिरोधराम् । न मुंचति रमानाथ पादपद्मस्रगुत्तमा
ज्याच्या आवडत्या तुळशी आहे आणि जो तिला कधीमधी डोक्यावर ठेवतो, लक्ष्मीच्या नाथाच्या कमळपादांचा श्रेष्ठ हार त्याला कधीच सोडत नाही.
ऋषीणामपि पूज्योयमितरेषां कथं नहि । रघुनाथस्मृतिप्रीतिर्धूतपाप्मा हताशुभः
तो ऋषींसुद्धा पूजतात, मग इतरांनी तर नक्कीच करावा! रघुनाथाचे स्मरण प्रेमाने करणाऱ्याचे पाप धुतले जाते आणि त्याचे अशुभही नाहीसे होते.