तदागत्याहनद्गां वै पंचास्यः काननांतरात् । क्रोशंतीं बहुधा दीनां सिंहभारेणदुःखिताम्
तेव्हा जंगलातून पाच तोंडाचा एक प्राणी आला आणि त्याने गायीला मारले. ती गाय वेगवेगळ्या प्रकारे ओरडू लागली, सिंहाच्या ओझ्याने दुःखी झाली होती.
तदा नृपः समागत्य विलोक्य निजमातरम् । सिंहेन निहतां पश्यन्रुरोदातीव विह्वलः
तेव्हा राजा धावत आला आणि आपल्या आईसमान गायीला सिंहाने मारलेले पाहून फारच व्याकुळ झाला आणि जोरजोराने रडू लागला.
स दुःखितः समागत्य जाबालिमुनिसत्तमम् । निष्कृतिं तस्य पप्रच्छ गोवधस्य प्रमादतः
तो दुःखी होऊन, जाबालि या श्रेष्ठ ऋषीकडे गेला आणि आपण चुकून गायीचा वध केला त्यासाठी प्रायश्चित्त काय करावे, असे त्याला विचारले.
ऋतंभर उवाच। स्वामिंस्त्वदाज्ञया धेनुं पालयन्वनमास्थितः । कुतोप्यागत्य तां सिंहो जघानादृष्टिगोचरः
ऋतंभरा म्हणाली, 'स्वामी, आपल्या आज्ञेने मी वनात राहून गायीची राखण करत होते. पण कुठून तरी एक सिंह आला आणि माझ्या नजरेआड गायीला मारून टाकला.'
तस्य पापस्य निष्कृत्यै किं करोमि त्वदाज्ञया । कथं वा व्रतसंपूर्तिर्मम पुत्रप्रदायिनी
त्या पापाच्या प्रायश्चित्तासाठी मी तुमच्या सांगण्यावरून काय करावे? आणि मला पुत्र देणारे व्रत पूर्ण कसे होईल?
इत्युक्तवंतं तं भूपं जगाद मुनिसत्तमः । संत्युपाया महीपाल पापस्यास्यापनुत्तये
असे विचारल्यावर त्या राजाला श्रेष्ठ ऋषी म्हणाले, 'हे राजन, या पापातून मुक्त होण्यासाठी उपाय आहेतच.'
ब्रह्मघ्नस्य कृतघ्नस्य सुरापस्य महामते । प्रायश्चित्तानि वर्तंते सर्वपापहराणि च
ब्राह्मणहत्यारा, कृतघ्न आणि मद्यपान करणाऱ्यांसाठीही, हे बुद्धिमान, सर्व पापे दूर करणारी प्रायश्चित्ते आहेत.
कृच्छ्रैश्चांद्रायणैर्दानैर्व्रतैः सनियमैर्यमैः । पापानि प्रलयं यांति नियमादनुतिष्ठतः
कठोर तप, चंद्रायण व्रत, दान, संयमाने केलेली व्रते आणि नियम यामुळे, जे नियम पाळतात त्यांची पापे नाहीशी होतात.
द्वयोश्च निष्कृतिर्नास्ति पापपुंजकृतोस्तयोः । मत्या गोवधकर्तुश्च नारायणविनिंदितुः
पण दोन प्रकारच्या लोकांसाठी प्रायश्चित्त नाही—गायीचा वध करणाऱ्या आणि नारायणाची निंदा करणाऱ्या.
गवां यो मनसा दुःखं वांच्छत्यधमसत्तमः । स याति निरयस्थानं यावदिंद्राश्चतुर्दश
जो नीच माणूस मनानेही गायींना दुःख व्हावे असे इच्छितो, तो चौदा इंद्रांच्या काळापर्यंत नरकात जातो.
योऽपि देवं हरिं निंदेत्सकृद्दुर्भाग्यवान्नरः । स चापि नरकं पश्येत्पुत्रपौत्रपरीवृतः
जो मनुष्य दुर्दैवाने एकदाही हरिची निंदा करतो, तोही आपल्या मुलाबाळांसह नरक पाहतो.
तस्माज्ज्ञात्वा हरिं निंदन्गोषु दुःखं समाचरन् । कदापि नरकान्मुक्तिं न प्राप्नोति नरेश्वर
म्हणून, हे राजन, हे जाणून, जो हरिची निंदा करतो किंवा गायींना त्रास देतो, त्याला कधीच नरकातून मुक्ती मिळत नाही.
अज्ञानप्राप्तगोहत्या प्रायश्चित्तं तु विद्यते । रामभक्तं तु धीमंतं याहि त्वमृतुपर्णकम्
पण अज्ञानाने गायीचा वध झाला असेल तर त्यासाठी प्रायश्चित्त आहे; तू रामभक्त आणि बुद्धिमान ऋतुपर्णाकडे जा.
स वै समदृशः सर्वाञ्छत्रून्मित्राणि पश्यति । तुभ्यं कथिष्यति क्षिप्रं गोवधस्यास्य निष्कृतिम्
तो सर्वांना सारखेच पाहतो, शत्रू-मित्र असा भेद करत नाही; तो तुला या गायीच्या वधाचे प्रायश्चित्त लवकरच सांगेल.
तस्य देशांस्त्वमाक्रामंस्तेन निर्वासितः पुरा । वैरिभावं परित्यज्य गच्छ त्वमृतुपर्णकम्
त्याच्या देशात जा, जिथून पूर्वी त्याने तुला हाकलले होते; वैर सोडून ऋतुपर्णाकडे जा.
स यद्वदिष्यति क्षिप्रं तत्कुरुष्व समाहितः । यथा त्वत्कृतपापस्य निष्कृतिर्हि भविष्यति
तो तुला जे काही लवकर सांगेल, ते एकाग्रतेने कर, म्हणजे तुझ्या पापाचे प्रायश्चित्त नक्की होईल.
स तु तद्वचनं श्रुत्वा जगाम ऋतुपर्णकम् । रामभक्तं रिपौ मित्रे समदृष्ट्या समंजसम्
तो ते बोल ऐकून, रामभक्त आणि शत्रू-मित्रांना सारखेच पाहणाऱ्या, सरळ ऋतुपर्णाकडे गेला.
स तस्मै कथयामास यज्जातं गोवधादिकम् । तस्य पापस्य निष्कृत्यै ह्युपायं सोऽप्यचिंतयत्
त्याने त्याला गायीच्या वधासह जे काही घडले ते सगळे सांगितले; आणि ऋतुपर्णाने त्या पापाच्या प्रायश्चित्ताचा उपाय विचार केला.
क्षणं ध्यात्वाथ तं राजा ऋतुपर्ण ऋतंभरम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं बुद्धिमान्धर्मकोविदः
क्षणभर ध्यान करून, धर्मज्ञ आणि बुद्धिमान राजा ऋतुपर्ण ऋतंभराला हसत म्हणाला—
कोऽहं राजन्मुनीनां वै पुरतः शास्त्रवेदिनाम् । तान्हित्वा किं तु मां प्राप्तो मूर्खंपंडितमानिनम्
'हे राजन, वेदशास्त्र जाणणाऱ्या ऋषींसमोर मी कोण? त्यांना सोडून तू माझ्यासारख्या मूर्ख, स्वतःला शहाणा समजणाऱ्याकडे का आलास?'
तव मय्यस्ति चेच्छ्रद्धा तदा किंचिद्ब्रवीम्यहम् । शृणुष्व नरशार्दूल गदितं मम सादरः
तुला माझ्यावर विश्वास असेल तर मी काही सांगतो; हे नरश्रेष्ठ, माझे बोल लक्षपूर्वक ऐक.
भज श्रीरघुनाथं त्वं कर्मणा मनसा गिरा । नैष्कापट्येन लोकेशं तोषयस्व महामते
तू श्रीरघुनाथाची भक्ती कर, आपल्या कृत्यांनी, मनाने आणि वाणीने; हे बुद्धिमान, कपट न करता जगाच्या स्वामीला तृप्त कर.
स तुष्टो दास्यते सर्वं त्वद्धृदिस्थं मनोरथम् । अज्ञानकृत गोहत्यापापनाशं करिष्यति
तो प्रसन्न झाला की, तुझ्या मनात असलेली सर्व इच्छा तो पूर्ण करील; अज्ञानामुळे झालेल्या गोहत्या या पापाचा नाश करील.
रामं स्मरंस्त्वं धर्मात्मन्धेनुं पालय सत्तम । दत्त्वा द्विजाय कनकं पापनिष्कृतिमाप्स्यसि
रामाचे स्मरण कर, धर्माने गायीचे रक्षण कर, आणि ब्राह्मणाला सोने दान केल्याने तुला पापातून मुक्ती मिळेल.
सुमतिरुवाच। एतच्छ्रुत्वा तु तद्वाक्यमृतंभरनृपस्तदा । विधाय रामस्मरणं पूतात्मा व्रतमाचरत्
सुमती म्हणाली: ती अमृतासारखी वचने ऐकून, त्या राजाने रामाचे स्मरण करून मन शुद्ध केले आणि व्रत स्वीकारले.
पूर्ववत्पालयन्धेनुं जगाम विपिनं महत् । रामनामस्मरन्नित्यं सर्वभूतहिते रतः
पूर्वीप्रमाणेच गायीचे रक्षण करत तो मोठ्या अरण्यात गेला; तो नेहमी रामाचे नाव आठवत आणि सर्व जीवांच्या कल्याणात रमला.
तस्मै तुष्टा तु सुरभिः प्रोवाच परितोषिता । राजन्वरय मत्तो वै वरं हृत्स्थं मनोरथम्
तेव्हा प्रसन्न झालेली सुरभी आनंदाने म्हणाली, 'राजा, तुझ्या हृदयातील जी इच्छा आहे तो वर माझ्याकडून माग.'
तदा प्रोवाच वै राजा पुत्रं देहि मनोरमम् । रामभक्तं पितृरतं स्वधर्मप्रतिपालकम्
तेव्हा राजा म्हणाला, 'मला एक सुंदर पुत्र दे, जो रामभक्त, पित्याचा भक्त आणि आपल्या धर्माचे पालन करणारा असेल.'
तुष्टा दत्त्वा वरं सापि तस्मै राज्ञे सुतार्थिने । जगामादर्शनं देवी कामधेनुः कृपावती
कृपावान कामधेनू देवी त्या पुत्राची इच्छा असलेल्या राजाला वर देऊन अदृश्य झाली.
स काले प्राप्तवान्पुत्रं वैष्णवं रामसेवकम् । सत्यवत्संज्ञयायुक्तमकरोत्तत्र तत्पिता
योग्य वेळी त्याला विष्णुभक्त, रामसेवक असा पुत्र झाला; त्याच्या वडिलांनी त्याचे नाव सत्यवत्स ठेवले.