अथ कोटिपरीवारो रघुनाथानुजस्ततः । हयानुगो ययौ तस्य पुरतः पुरधर्षणः
मग रघुनाथाचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्न, असंख्य लोकांसह, त्या घोड्याच्या मागे पुढे जाऊन, ती नगरी जिंकण्यासाठी सज्ज झाला.
तद्दृष्ट्वा नगरं रम्यं चित्रप्राकारशोभितम् । कांचनैः कलशैस्तत्र परितः प्रतिभासितम्
तो सुंदर, रंगीबेरंगी तटांनी सजलेला आणि सोन्याच्या कलशांनी सर्वत्र झळाळणारा तो नगर पाहून शत्रुघ्न हरखून गेला.
देवायतनसाहस्रैः सर्वतश्च विराजितम् । यतीनां तु मठास्तत्र शोभंते यतिपूरिताः
सर्व बाजूंनी हजारो देवळांनी उजळलेले आणि योग्यांनी भरलेली मठे असलेले ते नगर साधू-संतांच्या उपस्थितीने शोभून दिसत होते.
वहत्यत्र महादेवी शिखिलोचनमूर्धगा । हंसकारंडवाकीर्णामुनिवृंदनिषेविता
तेथे मोठी नदी वाहते, तिच्या लाटा शिखरांसारख्या उंच, हंस आणि बगळ्यांनी भरलेली, आणि ऋषींच्या समूहांनी सेविलेली.
ब्राह्मणानां प्रत्यगारमग्निहोत्रभवः पुनः । धूमस्तत्र पुनात्यंग पातकाप्लुतमानसान्
ब्राह्मणांच्या घरातून यज्ञाच्या धुराने आकाश भरलेले असते, तो धूर पापांनी मळलेल्या मनालाही शुद्ध करतो.
उवाच सुमतिं राजा शत्रुघ्नः शत्रुतापनः । तत्पुरप्रेक्षणोद्भूतहर्षविस्मितमानसः
त्या नगराचे सौंदर्य पाहून, मन आनंद व आश्चर्याने भरून, शत्रुघ्न शत्रूंचा संहार करणारा, सुमतीला म्हणाला.
शत्रुघ्न उवाच। मंत्रिन्कथय कस्येदं पुरं मे दृष्टिगोचरम् । करोति मानसाह्लादं धर्मेण प्रतिपालितम्
शत्रुघ्न म्हणाला: मंत्री, हे नगर कोणाचे आहे ते मला सांग, जे माझ्या नजरेस पडले आणि जे धर्माने चालवले जाते म्हणून माझे मन आनंदित होते.
शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य महीपतेः । उवाच सुमतिः सर्वं यथातथमनुद्धतम्
शेष म्हणाला: शत्रुघ्न राजाचे हे शब्द ऐकून, सुमतीने काहीही वाढवून न सांगता, जसे आहे तसे सर्व सांगितले.
सुमतिरुवाच। शृणुष्वावहितः स्वामिन्वैष्णवस्य कथाः शुभाः । याः श्रुत्वा मुच्यते पापाद्ब्रह्महत्यासमादपि
सुमती म्हणाला: स्वामी, लक्ष देऊन ऐका, विष्णूभक्ताच्या या पवित्र कथा; त्या ऐकून माणूस मोठ्या पापातून, अगदी ब्रह्महत्येच्या दोषातूनही मुक्त होतो.
जीवन्मुक्तो वरीवर्ति रामांघ्र्यंबुजषट्पदः । सत्यवान्यज्ञयज्ञांग ज्ञाता कर्ताऽविता महान्
तो जिवंत असतानाच मुक्त झालेला, रामाच्या चरणकमळांचा भ्रमर, सत्यवंत, यज्ञाचा एक भाग, जाणणारा, करणारा आणि मोठा रक्षक आहे.
धेनुं प्रसाद्य बहुभिर्व्रतैर्यं प्राप तत्पिता । ऋतंभराख्यो जगति ख्यातः परमधार्मिकः
त्याच्या वडिलांनी अनेक व्रतांनी गायीला प्रसन्न करून तो पुत्र मिळवला; तो ऋतंभरा नावाने जगात प्रसिद्ध आणि अत्यंत धर्मनिष्ठ आहे.
गौः प्रसन्ना ददौ पुत्रमनेकगुणसंस्कृतम् । सत्यवंतं सुशोभाढ्यं तं जानीहि नृपोत्तमम्
प्रसन्न झालेल्या गायीने अनेक गुणांनी युक्त, सत्यवंत आणि तेजस्वी असा पुत्र दिला; त्याला तू श्रेष्ठ राजा म्हणून ओळख.
शत्रुघ्न उवाच। को वा ऋतंभरो राजा किमर्थं धेनुपूजनम् । कथं प्राप्तः सुतस्तस्य वैष्णवो विष्णुसेवकः
शत्रुघ्न म्हणाला, हा ऋतंभऱ नावाचा राजा कोण आहे? गायीची पूजा का करतात? त्याचा मुलगा विष्णूभक्त कसा झाला?
सर्वमेतत्समाचक्ष्व वैष्णवस्य कथानकम् । श्रुतं हरति जंतूनां महापातकपर्वतम्
या वैष्णवाच्या गोष्टीचे सगळे तपशील मला सांग. ही कथा ऐकल्याने जीवांच्या मोठ्या पापांचा डोंगर नाहीसा होतो.
शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य महार्थकम् । कथयामास विशदं तदुत्पत्तिकथानकम्
शेष म्हणाला, शत्रुघ्नाने विचारलेली ही अर्थपूर्ण वाक्ये ऐकून, त्याने त्या गोष्टीची सुरुवात स्पष्टपणे सांगायला सुरुवात केली.
ऋतंभरो नरपतिरनपत्यः पुराऽभवत् । कलत्राणि बहून्यस्य न पुत्रं प्राप तेषु वै
ऋतंभऱ हा राजा पूर्वी मुलाबाळांशिवाय होता. त्याच्या अनेक पत्नी होत्या, पण त्यांना एकही मुलगा झाला नाही.
तदा जाबालिनामानं मुनिं दैवादुपागतम् । प्रपच्छ कुशलोद्युक्तः सपुत्रोत्पत्तिकारणम्
तेव्हा, दैवाने, जबाळी नावाचा एक ऋषी तेथे आला. पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने, राजा त्याला मुलगा होण्यासाठी काय करावे हे विचारू लागला.
ऋतंभर उवाच। स्वामिन्वंध्यस्य मे ब्रूहि पुत्रोत्पत्तिकरं वचः । यत्कृत्वा जायतेऽपत्यं मम वंशधरं वरम्
ऋतंभऱ म्हणाला, स्वामी, मला असे काही उपाय सांगावे की ज्यामुळे माझ्यासारख्या मुलाबाळ नसलेल्या माणसाला वंशाचा दिवा मिळेल.
तज्ज्ञात्वा भवतो भव्यं प्रकुर्यां निश्चितं वचः । दानं व्रतं वा तीर्थं वा मखं वा मुनिसत्तम
हे जाणून, मी नक्कीच तुमच्या सांगण्यानुसार दान, व्रत, तीर्थयात्रा किंवा यज्ञ काहीही करीन, हे ऋषिवर.
इति राज्ञोवचः श्रुत्वा जगाद मुनिसत्तमः । सुतोत्पत्तिकरं वाक्यं प्रणतस्य सुतार्थिनः
राजाने असे बोलल्यावर, त्या श्रेष्ठ ऋषीने मुलगा होण्यासाठी काय करावे हे त्या नम्रपणे विचारणाऱ्या राजाला सांगितले.
अपत्यप्राप्तिकामस्य संत्युपायास्त्रयः प्रभो । विष्णोः प्रसादो गोश्चापि शिवस्याप्यथवा पुनः
मुलगा व्हावा अशी इच्छा असणाऱ्यांसाठी तीन उपाय आहेत: विष्णूची कृपा, गायीची कृपा किंवा शिवाची कृपा.
तस्मात्त्वं कुरु वै पूजां धेनोर्देवतनोर्नृप । यस्याः पुच्छे मुखे शृंगे पृष्ठे देवाः प्रतिष्ठिताः
म्हणून, राजांनो, तू गायीची पूजा कर. तिच्या शेपटीत, तोंडात, शिंगात आणि पाठीवर देवता वास करतात.
सा तुष्टा दास्यति क्षिप्रं वांछितं धर्मसंयुतम् । एवं विदित्वा गोपूजां विधेहि त्वमृतंभर
ती गाय तृप्त झाली तर, ती तुला तुझी धर्मयुक्त इच्छा लवकरच पूर्ण करून देईल. हे जाणून, ऋतंभऱ, गायीची पूजा कर.
यो वै नित्यं पूजयति गां गेहे यवसादिभिः । तस्य देवाश्च पितरो नित्यं तृप्ता भवंति हि
जो माणूस दररोज घरी गायीची यव वगैरे अन्नाने पूजा करतो, त्याचे देव आणि पितर नेहमी तृप्त राहतात.
यो वै गवाह्निकं दद्यान्नियमेन शुभव्रतः । तेन सत्येन तस्य स्युः सर्वे पूर्णा मनोरथाः
जो शुद्ध व्रताने आणि नियमाने गायीला रोजचं अन्न देतो, त्याच्या सर्व इच्छा सत्यामुळे पूर्ण होतात.
तृषिता गौर्गृहे बद्धा गेहे कन्या रजस्वला । देवता च सनिर्माल्या हंति पुण्यं पुराकृतम्
घरात बांधलेली तहानलेली गाय, घरात रजस्वला असलेली कन्या आणि फुलं न बदललेली देवता — यामुळे पूर्वसंचित पुण्य नष्ट होतं.
यो वै गां प्रतिषिद्ध्येत चरंतीं स्वं तृणं नरः । तस्य पूर्वे च पितरः कंपंते पतनोन्मुखाः
जो मनुष्य गायीला तिचं गवत खाऊ देत नाही, त्याचे पूर्वज पडण्याच्या मार्गावर असतात आणि घाबरतात.
यो वै यष्ट्या ताडयति धेनुं मर्त्यो विमूढधीः । धर्मराजस्य नगरं स याति करवर्जितः
जो मूर्ख माणूस काठीने गायीला मारतो, तो यमराजाच्या नगरीत बोटांशिवाय जातो.
यो वै दंशान्वारयति तस्य पूर्वे ह्यधोगताः । नृत्यंति मत्सुतो ह्यस्मांस्तारयिष्यति भाग्यवान्
जो गाय झोडणाऱ्या माश्या हाकलतो, त्याचे अधःपात झालेल्या पूर्वज आनंदाने म्हणतात, 'माझा हा सुदैवी वंशज आम्हाला तारेल.'
अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । जनकस्य पुरावृत्तं धर्मराजपुरेऽद्भुतम्
यावर मी एक प्राचीन कथा सांगतो, जी धर्मराजाच्या नगरीत जनकाच्या काळात घडली आणि फारच अद्भुत होती.