मम तावद्गतं चायुर्बहुरामवियोगिनः । स्वल्पमुर्वरितं तत्र कथं द्रक्ष्ये रघूत्तमम्
माझे आयुष्य रामापासून दूर राहण्यातच गेले; आता थोडेच उरले आहे. या थोड्या वेळात मी रघुकुलातील श्रेष्ठ रामाचे दर्शन कसे घेऊ?
मह्यं दर्शयतं रामं यज्ञकर्मविचक्षणम् । यदंघ्रिरजसापूता शिलाभूता मुनिप्रिया
मला तो राम दाखवा, जो यज्ञकर्मात पारंगत आहे, ज्याच्या पायांच्या धुळीने शिला पावन होऊन ती ऋषीची प्रिय झाली.
काकः परं पदं प्राप्तो यद्बाणस्पर्शनात्खगः । अनेके यस्य वक्त्राब्जं वीक्ष्य संख्ये पदं गताः
कावळ्याला रामाच्या बाणाचा स्पर्श होऊन त्याला परमपद मिळाले; आणि युद्धात ज्यांनी रामाचे कमळासारखे मुख पाहिले, त्यांनाही तेच स्थान मिळाले.
ये त्वस्य रघुनाथस्य नाम गृह्णंति सादराः । ते यांति परमं स्थानं योगिभिर्यद्विचिंत्यते
जे लोक श्रद्धेने या रघुनाथाचे नाव घेतात, ते योगी ज्याचा विचार करतात त्या परम स्थानाला पोहोचतात.
धन्यायोध्याभवा लोका ये राममुखपंजम् । स्वलोचनपुटैः पीत्वा सुखं यांति महोदयम्
अयोध्येचे लोक धन्य आहेत, जे आपल्या डोळ्यांनी रामाचे कमळासारखे मुख पाहून, त्याचा आस्वाद घेत, सुखाने उच्चतम कल्याणाला जातात.
इति संभाष्य नृपतिं वाहं राज्यं धनानि च । सर्वं समर्प्य चावोचत्किंकरोस्मि महीपते
राजाशी असे बोलून, मी राज्य, धन आणि सर्व काही समर्पित केले आणि म्हणालो, 'राजाधिराज, मी तुमचा सेवक आहे.'
इति वाक्यं समाकर्ण्य राज्ञः परपुरंजयः । प्रत्युवाचेति तं भूपं वाग्मी वाक्यविशारदः
हे शब्द ऐकून, शत्रूंच्या नगरांचा विजेता, वाक्पटू आणि बोलण्यात कुशल असलेला राजा त्या राजाला उत्तर देऊ लागला.
शत्रुघ्न उवाच। कथं राजन्निदं ब्रूषे त्वं वृद्धो मम पूजितः । सर्वं त्वदीयं त्वद्राज्यं दमनो विदधात्वयम्
शत्रुघ्न म्हणाले: 'राजन, तुम्ही वयस्कर आहात, माझ्या कडून सन्मानित आहात, तरी असे का बोलता? सर्व काही, राज्यही तुमचेच आहे. दमनाने ते सांभाळावे.'
क्षत्त्रियाणामिदं कृत्यं यत्संग्रामविधायकम् । सर्वं राज्यं धनं चेदं प्रतियातु ममाज्ञया
क्षत्रियांचे कर्तव्य म्हणजे युद्ध करणे. हे सर्व राज्य आणि धन माझ्या आज्ञेने पुन्हा तुमच्याकडे जावे.
यथा मे रघुनाथस्तु पूज्यो वाङ्मनसा सदा । तथा त्वमपि मत्पूज्यो भविष्यसि महीपते
जसे राम माझ्या वाणी आणि मनाने नेहमी पूज्य आहेत, तसेच राजन, तुम्हीही माझ्याकडून पूज्य व्हाल.
भवान्सज्जो भवत्वद्य हयस्यानुगमं प्रति । सन्नद्धः कवची खड्गी गजाश्वरथसंयुतः
आज तुम्ही सज्ज व्हा, कवच, तलवार घ्या, हत्ती, घोडे आणि रथांसह तयार व्हा, आणि घोड्याच्या मागे निघा.
इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य महीपतिः । पुत्रं राज्येऽभिषेच्यैव शत्रुघ्नेन सुपूजितः
शत्रुघ्नाची ही वाणी ऐकून, त्या राजाने आपल्या मुलाला राज्याभिषेक केला आणि शत्रुघ्नाकडून योग्य सन्मान मिळवला.
महारथैः परिवृतो निजं पुत्रं रणांगणे । पुष्कलेन हतं भूपः संस्कृत्य विधिपूर्वकम्
महान रथींच्या surrounded मध्ये, राजाने रणांगणात पडलेल्या आपल्या पुत्र पुष्कलाचे विधिपूर्वक अंतिम संस्कार केले.
क्षणं शुशोच तत्त्वज्ञो लोकदृष्ट्या महारथः । ज्ञानेनानाशयच्छोकं रघुनाथमनुस्मरन्
सत्य जाणणाऱ्या त्या महान रथीने, लोकरीतीनुसार क्षणभर शोक केला; पण ज्ञानाच्या जोरावर, रघुनाथाचे स्मरण करत, त्याने तो शोक दूर केला.
सज्जीभूतो रथे तिष्ठन्महासैन्यसमावृतः । आजगाम स शत्रुघ्नं महारथिपुरस्कृतः
लढाईसाठी सज्ज होऊन, रथावर उभा राहून आणि मोठ्या सैन्याने वेढलेला तो, बलाढ्य वीरांसह शत्रुघ्नाच्या दिशेने आला.
राजा तमागतं दृष्ट्वा सर्वसैन्यसमन्वितम् । गंतुं चकार धिषणां हयवर्यस्य पालने
तो सर्व सैन्यासह येताना पाहून, राजाने श्रेष्ठ घोड्याचे रक्षण करण्याचा निर्धार केला आणि निघायचे ठरवले.
सोऽश्वो विमोचितस्तेन भाले पत्रेण चिह्नितः । वामावर्तं भ्रमन्प्रायात्पौर्वाञ्जनपदान्बहून्
मग तो घोडा कपाळावर पत्र लावून सोडण्यात आला आणि डावीकडे वळत अनेक पूर्वेकडील देशांतून गेला.
तत्रतत्रत्य भूपालैर्महाशूराभिपूजितैः । प्रणतिः क्रियते तस्य न कोपि तमगृह्णत
तेथे त्या त्या प्रदेशातील राजांनी, मोठ्या शूरवीरांकडून सन्मानित होऊन, त्या घोड्याला वंदन केले; पण कोणीही त्याला पकडले नाही.
केचिद्वासांसि चित्राणि केचिद्राज्यं स्वकं महत् । केचिद्धनं जनं केचिदानीय प्रणमंति तम्
काहींनी सुंदर वस्त्रे आणली, काहींनी आपले मोठे राज्य, काहींनी धन किंवा माणसे आणली आणि सर्वांनी त्या घोड्याला वंदन केले.
शेष उवाच। अथ तेजःपुरं प्राप्तस्तुरगः पत्रशोभितः । यस्यां पालयते राजा प्रजाः सत्येन सत्यवान्
शेष म्हणाला: मग पत्राने शोभलेला तो घोडा तेजपूर या नगरीत पोहोचला, जिथे सत्यवंत राजा प्रजेला न्यायाने सांभाळतो.
अथ कोटिपरीवारो रघुनाथानुजस्ततः । हयानुगो ययौ तस्य पुरतः पुरधर्षणः
मग रघुनाथाचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्न, असंख्य लोकांसह, त्या घोड्याच्या मागे पुढे जाऊन, ती नगरी जिंकण्यासाठी सज्ज झाला.
तद्दृष्ट्वा नगरं रम्यं चित्रप्राकारशोभितम् । कांचनैः कलशैस्तत्र परितः प्रतिभासितम्
तो सुंदर, रंगीबेरंगी तटांनी सजलेला आणि सोन्याच्या कलशांनी सर्वत्र झळाळणारा तो नगर पाहून शत्रुघ्न हरखून गेला.
देवायतनसाहस्रैः सर्वतश्च विराजितम् । यतीनां तु मठास्तत्र शोभंते यतिपूरिताः
सर्व बाजूंनी हजारो देवळांनी उजळलेले आणि योग्यांनी भरलेली मठे असलेले ते नगर साधू-संतांच्या उपस्थितीने शोभून दिसत होते.
वहत्यत्र महादेवी शिखिलोचनमूर्धगा । हंसकारंडवाकीर्णामुनिवृंदनिषेविता
तेथे मोठी नदी वाहते, तिच्या लाटा शिखरांसारख्या उंच, हंस आणि बगळ्यांनी भरलेली, आणि ऋषींच्या समूहांनी सेविलेली.
ब्राह्मणानां प्रत्यगारमग्निहोत्रभवः पुनः । धूमस्तत्र पुनात्यंग पातकाप्लुतमानसान्
ब्राह्मणांच्या घरातून यज्ञाच्या धुराने आकाश भरलेले असते, तो धूर पापांनी मळलेल्या मनालाही शुद्ध करतो.
उवाच सुमतिं राजा शत्रुघ्नः शत्रुतापनः । तत्पुरप्रेक्षणोद्भूतहर्षविस्मितमानसः
त्या नगराचे सौंदर्य पाहून, मन आनंद व आश्चर्याने भरून, शत्रुघ्न शत्रूंचा संहार करणारा, सुमतीला म्हणाला.
शत्रुघ्न उवाच। मंत्रिन्कथय कस्येदं पुरं मे दृष्टिगोचरम् । करोति मानसाह्लादं धर्मेण प्रतिपालितम्
शत्रुघ्न म्हणाला: मंत्री, हे नगर कोणाचे आहे ते मला सांग, जे माझ्या नजरेस पडले आणि जे धर्माने चालवले जाते म्हणून माझे मन आनंदित होते.
शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य महीपतेः । उवाच सुमतिः सर्वं यथातथमनुद्धतम्
शेष म्हणाला: शत्रुघ्न राजाचे हे शब्द ऐकून, सुमतीने काहीही वाढवून न सांगता, जसे आहे तसे सर्व सांगितले.
सुमतिरुवाच। शृणुष्वावहितः स्वामिन्वैष्णवस्य कथाः शुभाः । याः श्रुत्वा मुच्यते पापाद्ब्रह्महत्यासमादपि
सुमती म्हणाला: स्वामी, लक्ष देऊन ऐका, विष्णूभक्ताच्या या पवित्र कथा; त्या ऐकून माणूस मोठ्या पापातून, अगदी ब्रह्महत्येच्या दोषातूनही मुक्त होतो.
जीवन्मुक्तो वरीवर्ति रामांघ्र्यंबुजषट्पदः । सत्यवान्यज्ञयज्ञांग ज्ञाता कर्ताऽविता महान्
तो जिवंत असतानाच मुक्त झालेला, रामाच्या चरणकमळांचा भ्रमर, सत्यवंत, यज्ञाचा एक भाग, जाणणारा, करणारा आणि मोठा रक्षक आहे.