एतद्धि ब्रह्मविज्ञानमधुना ज्ञातवानहम् । पुरासितांगशापेन हृतज्ञानधनोऽनघाः
‘आता मला हे ब्रह्मज्ञान कळले आहे; पूर्वी असितांगाच्या शापामुळे माझे ज्ञान हरपले होते, हे निष्पापांनो.’
अहं पुरा तीर्थयात्रां गतस्तत्त्वविवित्सया । तत्रानेके मया दृष्टा मुनयो धर्मवित्तमाः
‘पूर्वी मी सत्य जाणून घेण्यासाठी तीर्थयात्रेला गेलो होतो; तेथे मी अनेक धर्मज्ञ ऋषी पाहिले.’
असितांगं मुनिमहं गतवाञ्ज्ञातुमिच्छया । तदा प्रोवाच मां विप्रः कृपां कृत्वा ममोपरि
‘मी असितांग ऋषीकडे ज्ञान मिळवण्यासाठी गेलो. तेव्हा त्या ब्राह्मणाने माझ्यावर दया करून मला सांगितले.’
योऽसावयोध्याधिपतिः स परब्रह्मशब्दितः । तस्य या जानकी देवी साक्षात्सा चिन्मयी स्मृता
‘जो अयोध्येचा राजा आहे, तोच परब्रह्म म्हणून ओळखला जातो. त्याची पत्नी जानकी देवी ही प्रत्यक्ष चैतन्यस्वरूपा मानली जाते.’
एनं तु योगिनः साक्षादुपासते यमादिभिः । दुस्तरा पारसंसारवारिधिं संतितीर्षवः
‘योगीजन संयम वगैरे साधनांनी त्याची प्रत्यक्ष उपासना करतात, कारण ते या कठीण संसारसागरातून पार जाण्याची इच्छा करतात.’
स्मृतमात्रो महापापहारी स गरुडध्वजः । य एनं सेवते विद्वान्स संसारं तरिष्यति
‘गरुडध्वज फक्त आठवणीनेच मोठमोठ्या पापांचा नाश करतो; जो ज्ञानी त्याची सेवा करतो, तो संसारातून मुक्त होईल.’
तदाहमहसं विप्रं कोऽयं रामस्तु मानुषः । केयं सा जानकी देवी हर्षशोकसमाकुला
‘तेव्हा मी त्या ब्राह्मणाला विचारले: हा राम कोण, तो फक्त माणूस आहे का? ही जानकी देवी कोण, जी आनंद आणि दुःखाने भरलेली आहे?’
अजन्मनः कथं जन्म अकर्तुः कृत्यमत्र किम् । जन्मदुःखजरातीतं कथयस्व मुने मम
‘ज्याचा जन्मच नाही, त्याचा जन्म कसा होईल? जो काही करत नाही, त्याचे कर्तव्य काय? जन्म आणि वृद्धत्वाच्या दुःखापलीकडे असणाऱ्याबद्दल मला सांग, ऋषी.’
इत्युक्तवंतं मां क्रुद्धः शशाप स मुनीश्वरः । अज्ञात्वा तत्स्वरूपं त्वं प्रतिब्रूषे ममाधम
‘मी असे विचारल्यावर, त्या महान ऋषीने रागावून मला शाप दिला: त्याचे खरे स्वरूप न कळता, तू मला उत्तर देतोस, हे नीच आहेस.’
एनं निंदसि रामं त्वं मानुषोऽयमिदं हसन् । तस्मात्त्वं तत्त्वसंमूढो भविष्यस्युदरंभरिः
‘तू रामाची निंदा करतोस, म्हणतोस की तो माणूस आहे, आणि या गोष्टीचा उपहास करतोस; म्हणून तू सत्यात गोंधळून जाशील आणि फक्त खाण्यावरच लक्ष ठेवशील.’
तदाहं तस्य चरणावगृह्णं सदया युतः । दृष्ट्वा मे विनयं मां तु प्रावोचत्करुणानिधिः
त्या वेळी मी करुणेने त्याचे पाय धरले; माझ्या नम्रतेकडे पाहून त्या दयामय समुद्राने मला बोलावले.
त्वं रामस्य मखे विघ्नं करिष्यसि यदा नृप । तदा हनूमानंघ्रिं त्वां ताडयिष्यति वेगतः
राजा, जेव्हा तू रामाच्या यज्ञात अडथळा आणशील, तेव्हा हनुमान वेगाने येऊन तुझ्या पायावर प्रहार करील.
तदा त्वं ज्ञास्यसे राजन्नान्यथा स्वमनीषया । पुराहमुक्तस्तेनैवं तद्दृष्टमधुना मया
त्या वेळी, राजा, तुला समजेल; तुझ्या मनाने नाही. हे मला आधी सांगितले होते, आणि आता मी ते प्रत्यक्ष पाहिले.
यदा मां हनुमान्क्रुद्धस्ताडयामास वक्षसि । तदाऽदर्शं रमानाथं पूर्णब्रह्मस्वरूपिणम्
जेव्हा रागावलेल्या हनुमानाने माझ्या छातीवर प्रहार केला, तेव्हा मला पूर्ण ब्रह्मरूप रामनाथाचे दर्शन झाले.
तस्मादश्वं तु शोभाढ्यमानयंतु महाबलाः । धनानि चैव वासांसि राज्यं चेदं समर्पये
म्हणून, बलवानांनी तो सुंदर घोडा आणावा; मी माझे धन, वस्त्रे आणि हे राज्य अर्पण करतो.
रामं दृष्ट्वा कृतार्थः स्यामहं यज्ञेति पुण्यदे । आनयंतु हयं मह्यं रोचते तु तदर्पणम्
रामाचे दर्शन घेऊन मी यज्ञाने पूर्ण होईन, पुण्यदायक; मला तो घोडा आणा, त्याचे अर्पण मला आवडते.
शेष उवाच। ते तु तातवचः श्रुत्वा हर्षिताः संप्रहारिणः । तथेत्यूचुर्महाराजं रामदर्शनलालसम्
शेष म्हणतो: वडिलांचे बोल ऐकून, आनंदित आणि उत्साही योद्ध्यांनी 'तसेच होवो' असे रामदर्शनाची इच्छा असलेल्या राजाला सांगितले.
पुत्रा ऊचुः। राजन्भवत्पदांभोजान्नान्यं जानीमहे वयम् । यत्तव स्वांततो जातं तद्भवत्वद्य वेगतः
पुत्र म्हणाले: राजा, आम्हाला तुझ्या पायाशिवाय दुसरे काही माहीत नाही; तुझ्या मनात जे येईल ते आम्ही लगेच पार पाडू.
अश्वोऽयं नीयतां तत्र सितचामरभूषितः । रत्नमालातिशोभाढ्यश्चंदनादिकचर्चितः
हा घोडा तिथे नेला जावा, पांढऱ्या चामरांनी, रत्नमाळांनी आणि चंदनादी सुवासिकांनी सजवलेला.
राज्यमाज्ञाफलं स्वामिन्कोशा बहुसमृद्धयः । वासांसि सुमहार्हाणि सूक्ष्माणि सुगुणानि च
राज्य, आज्ञेचे फळ, समृद्ध कोष, अत्यंत मौल्यवान, सूक्ष्म आणि उत्तम वस्त्रे—
चंदनं चंद्रकं चैव वाजिनः सुमनोहराः । हस्तिनस्तु मदोद्धूता रथाः कांचनकूबराः
चंदन, चंद्रक, सुंदर घोडे, मदमस्त हत्ती आणि सोन्याच्या जुवांनी सजलेले रथ—
विचित्रतरवर्णादि नानाभूषणभूषिताः । दास्यः शतसहस्रं च दासाश्च सुमनोरमाः
रंगीत आणि विविध अलंकारांनी सजलेले; शंभर हजार दासी आणि मनमोहक दास—
मणयः सूर्यसंकाशा रत्नानि विविधानि च । मुक्ताफलानि शुभ्राणि गजकुंभभवानि च
सूर्यासारखी तेजस्वी मणी, विविध रत्ने, शुभ्र आणि हत्तीच्या कुंभातून मिळणाऱ्या मोत्या—
विद्रुमाः शतसाहस्रा यद्यद्वस्तुमहोदयम् । तत्सर्वं रामचंद्राय देहि राजन्महामते
शेकडो हजार प्रवाळ आणि सर्व संपत्ती वाढवणाऱ्या वस्तू; हे बुद्धिमान राजा, हे सर्व रामचंद्राला अर्पण कर.
सुतानस्मान्किंकरान्नः सर्वानर्पय भूपते । कथं न कुरुषेराजंस्तदधीनं नृपासनम्
राजा, तुझे पुत्र, आम्ही, तुझे सेवक—सर्व त्याला अर्पण कर; राजसिंहासन त्याच्या अधीन का करू नये?
शेष उवाच। इति पुत्रवचः श्रुत्वा हर्षितोऽभून्महीपतिः । उवाच च सुतान्वीरान्स्ववाक्यकरणोद्यतान्
शेष म्हणतो: पुत्रांची ही वचने ऐकून राजा आनंदित झाला आणि आज्ञा पाळण्यास उत्सुक असलेल्या वीर पुत्रांना म्हणाला.
राजोवाच। आनयंतु हयं सर्वे सन्नद्धाः शस्त्रपाणयः । नानारथपरीवारास्ततो यास्ये नृपं प्रति
राजा म्हणाला: सर्वजण शस्त्रसज्ज होऊन, विविध रथांनी वेढून घोडा आणा; मग मी त्या राजाकडे जाईन.
शेष उवाच। इति राज्ञोवचः श्रुत्वा विचित्रो दमनस्तथा । सुकेतुः समरे शूरा जग्मुस्तस्याज्ञयोद्यताः
शेष म्हणतो: राजाची आज्ञा ऐकून, दमन आणि शूर सुकतु, युद्धासाठी सज्ज होऊन त्याच्या आज्ञेने निघाले.
ते गत्वाथ पुरीं शूरा वाजिनं सुमनोरमम् । सितचामरसंयुक्तं स्वर्णपत्राद्यलंकृतम्
ते शूर पुरुष नगरात गेले आणि सुंदर, शुभ्र चामरांनी आणि सोन्याच्या अलंकारांनी सजवलेला घोडा घेऊन आले.
रत्नमालाविभूषाढ्यं चित्रपत्रेणशोभितम् । विचित्रमणिभूषाढ्यं मुक्ताजालस्वलंकृतम्
त्या घोड्याला रत्नांच्या माळांनी सजवले होते, रंगीबेरंगी वस्त्र घातले होते, विविध मौल्यवान रत्नांनी आणि मोत्यांच्या जाळ्यांनी त्याची शोभा वाढवली होती.