स्वरथं भज्यमानं तु दृष्ट्वा राजा त्वरन्बली । अन्यं रथं समास्थाय युयुधे तं महाबलम्
आपला रथ तुटताना पाहून, तो बलवान राजा पटकन दुसऱ्या रथावर चढला आणि त्या महाबलीशी युद्ध करू लागला.
पुच्छे मुखेऽथोरसि च भुजे चरणयोर्नृपः । जघान शरसंधानकोविदः परमास्त्रवित्
तीरांचा कुशल आणि दिव्य अस्त्रांचा जाणकार असलेल्या त्या राजाने, हनुमानाच्या शेपटीवर, तोंडावर, छातीवर, हातावर आणि पायावर बाणांनी प्रहार केला.
तदा क्रुद्धः कपिवरस्ताडयामास वक्षसि । पादेनोत्प्लुत्य वेगेन राज्ञः सुभटशोभिनः
मग वानरश्रेष्ठ हनुमान रागाने भरून, झेप घेऊन मोठ्या वेगाने त्या तेजस्वी राजाच्या छातीवर पायाने प्रहार केला.
स पदा प्रहतो भूमौ पपात किल मूर्च्छितः । मुखाद्वमन्नसृक्चोष्णं श्वासपूरप्रवेपितः
पायाने मार लागल्यावर तो राजा बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडला, तोंडातून गरम रक्त वाहू लागले आणि वेदनेने त्याचा श्वास थरथरू लागला.
तदा प्रकुपितोऽत्यंतं हनूमान्प्रधनांगणे । अश्वान्वीरान्गजांश्चापि चूर्णयामास वेगतः
मग हनुमान रणांगणात अत्यंत रागावला आणि मोठ्या वेगाने घोडे, वीर आणि हत्ती यांना चुरडून टाकले.
तदा सुकेतुस्तद्भ्राता तथा लक्ष्मीनिधिर्नृपः । उभावपि सुसन्नद्धौ युद्धाय समुपस्थितौ
तेव्हा सुकेतू आणि त्याचा भाऊ, तसेच लक्ष्मीनिधी राजा, दोघेही उत्तम कवच घालून युद्धासाठी पुढे आले.
राजानं मूर्च्छितं दृष्ट्वा प्रपलाय्य गता नराः । इतस्ततो बाणसंघैः क्षताः पुष्कलवर्षितैः
राजा बेशुद्ध पडलेला पाहून, सैनिक इकडेतिकडे पळाले, आणि बाणांच्या वर्षावाने जखमी झाले.
तद्भज्यमानं स्वबलं वीक्ष्य राजात्मजो बली । दमनः स्तंभयामास सेतुर्वार्धिमिवोच्चलम्
आपले सैन्य नष्ट होताना पाहून, बलवान दमन राजपुत्राने त्यांना थांबवले, जणू काही पूर वाढताना बांध त्याला अडवतो.
तदा तु मूर्च्छितो राजा स्वप्नमेकं ददर्श ह । रणमध्ये कपिवरप्रपदाघातताडितः
मग बेशुद्ध पडलेल्या राजाने एक स्वप्न पाहिले — रणभूमीत वानरश्रेष्ठाच्या पायाच्या प्रहाराने आपल्याला मार लागले आहे असे.
रामचंद्रस्त्वयोध्यायां सरयूतीरमंडपे । ब्राह्मणैर्याज्ञिकश्रेष्ठैर्बहुभिः परिवारितः
अयोध्येत सरयूच्या काठी मंडपात, रामचंद्र अनेक यज्ञ करणाऱ्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी वेढलेले होते.
तत्र ब्रह्मादयो देवास्तत्र ब्रह्मांडकोटयः । कृतप्राञ्जलयस्तं वै स्तुवंति स्तुतिभिर्मुहुः
तेथे ब्रह्मा आणि इतर देवता, अनंत ब्रह्मांडांचे समूह, सर्वजण हात जोडून, पुन्हा पुन्हा स्तुती करत होते.
रामं श्यामं सुनयनं मृगशृंगपरिग्रहम् । गायंति नारदाद्याश्च वीणोल्लसितपाणयः
शामवर्ण, सुंदर डोळ्यांचा, हरणशिंग हातात असलेला राम, नारद आणि इतरांनी वीणेच्या गोड आवाजात गात होते.
नृत्यंत्यप्सरसस्तत्र घृताची मेनकादयः । वेदा मूर्तिधरा भूत्वा उपतिष्ठंति राघवम्
तेथे घृताची, मेनका आणि इतर अप्सरा नाचत होत्या. वेदांनी साकार रूप धारण करून, त्यांनी राघवाची सेवा केली.
यच्च किंचिद्वस्तुजातं सर्वशोभासमन्वितम् । तस्य दातारमखिलं भक्तानां भोगदायकम्
तेथील सर्व वस्तू सुंदरतेने भरलेल्या होत्या आणि त्या सर्व वस्तू भक्तांना सुख देणाऱ्या त्या परमात्म्याने दिल्या होत्या.
इत्येवमादिसंपश्यञ्जाग्रत्संज्ञामवाप सः । ब्रह्मशापहतज्ञानः किं दृष्टमिति वै वदन्
अशा प्रकारे पाहताना, ज्याचे ज्ञान ब्रह्माच्या शापामुळे हरपले होते, त्याला जागेपणीच भान आले आणि तो म्हणाला, 'मी हे काय पाहिले?'
उत्थाय प्रययौ पद्भ्यां शत्रुघ्नचरणं प्रति । भृत्यकोटिपरीवारो रथकोटिपरीवृतः
तो उठून पायी चालत शत्रुघ्नाच्या पायांकडे गेला. त्याच्यासोबत असंख्य नोकर आणि रथांची मोठी फौज होती.
सुकेतुं तु समाहूय विचित्रं दमनं तथा । युद्धं कर्तुं समुद्युक्तान्वारयामास धर्मवित्
त्याने सुकेतू आणि विचित्र दमना यांना बोलावले आणि ते युद्धासाठी तयार असताना, धर्म जाणणाऱ्याने त्यांना थांबवले.
उवाच तान्महाराजो धर्मात्मा धर्मसंयुतः । भ्रातःपुत्रौ शृणुत मे वाक्यं धर्मसमन्वितम्
धर्मात्मा आणि धर्मयुक्त असा तो मोठा राजा म्हणाला, 'भाऊंच्या मुलांनो, माझे धर्मयुक्त बोल ऐका.'
मा युद्धं कुरुत क्षिप्रमनयस्तु महानभूत् । यद्रामचंद्रवाहं त्वमगृह्णाद्दमनोर्ज्जितम्
'लवकर युद्ध करू नका; ही मोठी आपत्ती होऊ नये. कारण तुम्ही शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या रामाचे वाहन पकडले आहे.'
एष रामः परंब्रह्म कार्यकारणतः परम् । चराचरजगत्स्वामी न मानुषवपुर्धरः
'हा राम म्हणजेच परब्रह्म आहे, सर्व कारणांचा आणि कार्यांचा श्रेष्ठ आहे, जडजंगम जगाचा स्वामी आहे, तो फक्त मानवाचा देह धारण करणारा नाही.'
एतद्धि ब्रह्मविज्ञानमधुना ज्ञातवानहम् । पुरासितांगशापेन हृतज्ञानधनोऽनघाः
‘आता मला हे ब्रह्मज्ञान कळले आहे; पूर्वी असितांगाच्या शापामुळे माझे ज्ञान हरपले होते, हे निष्पापांनो.’
अहं पुरा तीर्थयात्रां गतस्तत्त्वविवित्सया । तत्रानेके मया दृष्टा मुनयो धर्मवित्तमाः
‘पूर्वी मी सत्य जाणून घेण्यासाठी तीर्थयात्रेला गेलो होतो; तेथे मी अनेक धर्मज्ञ ऋषी पाहिले.’
असितांगं मुनिमहं गतवाञ्ज्ञातुमिच्छया । तदा प्रोवाच मां विप्रः कृपां कृत्वा ममोपरि
‘मी असितांग ऋषीकडे ज्ञान मिळवण्यासाठी गेलो. तेव्हा त्या ब्राह्मणाने माझ्यावर दया करून मला सांगितले.’
योऽसावयोध्याधिपतिः स परब्रह्मशब्दितः । तस्य या जानकी देवी साक्षात्सा चिन्मयी स्मृता
‘जो अयोध्येचा राजा आहे, तोच परब्रह्म म्हणून ओळखला जातो. त्याची पत्नी जानकी देवी ही प्रत्यक्ष चैतन्यस्वरूपा मानली जाते.’
एनं तु योगिनः साक्षादुपासते यमादिभिः । दुस्तरा पारसंसारवारिधिं संतितीर्षवः
‘योगीजन संयम वगैरे साधनांनी त्याची प्रत्यक्ष उपासना करतात, कारण ते या कठीण संसारसागरातून पार जाण्याची इच्छा करतात.’
स्मृतमात्रो महापापहारी स गरुडध्वजः । य एनं सेवते विद्वान्स संसारं तरिष्यति
‘गरुडध्वज फक्त आठवणीनेच मोठमोठ्या पापांचा नाश करतो; जो ज्ञानी त्याची सेवा करतो, तो संसारातून मुक्त होईल.’
तदाहमहसं विप्रं कोऽयं रामस्तु मानुषः । केयं सा जानकी देवी हर्षशोकसमाकुला
‘तेव्हा मी त्या ब्राह्मणाला विचारले: हा राम कोण, तो फक्त माणूस आहे का? ही जानकी देवी कोण, जी आनंद आणि दुःखाने भरलेली आहे?’
अजन्मनः कथं जन्म अकर्तुः कृत्यमत्र किम् । जन्मदुःखजरातीतं कथयस्व मुने मम
‘ज्याचा जन्मच नाही, त्याचा जन्म कसा होईल? जो काही करत नाही, त्याचे कर्तव्य काय? जन्म आणि वृद्धत्वाच्या दुःखापलीकडे असणाऱ्याबद्दल मला सांग, ऋषी.’
इत्युक्तवंतं मां क्रुद्धः शशाप स मुनीश्वरः । अज्ञात्वा तत्स्वरूपं त्वं प्रतिब्रूषे ममाधम
‘मी असे विचारल्यावर, त्या महान ऋषीने रागावून मला शाप दिला: त्याचे खरे स्वरूप न कळता, तू मला उत्तर देतोस, हे नीच आहेस.’
एनं निंदसि रामं त्वं मानुषोऽयमिदं हसन् । तस्मात्त्वं तत्त्वसंमूढो भविष्यस्युदरंभरिः
‘तू रामाची निंदा करतोस, म्हणतोस की तो माणूस आहे, आणि या गोष्टीचा उपहास करतोस; म्हणून तू सत्यात गोंधळून जाशील आणि फक्त खाण्यावरच लक्ष ठेवशील.’