तं वीक्ष्य पतितं वीरः पुष्कलो भरतात्मजः । व्यगाहत व्यूहमिमं सर्ववीरैकशोभितम्
तो पडलेला पाहून भरताचा पुत्र पुष्कळा धाडसाने त्या अनेक वीरांनी सजलेल्या सैन्याच्या रचनेत शिरला.
शेष उवाच। अथ पुत्रं समालोक्य पतितं व्यसुमुद्धतम् । विललाप भृशं राजा सुतदुःखेन दुःखितः
शेष म्हणाला: मग राजा आपल्या मुलाला पडलेला, प्राण गेलेला आणि जखमी पाहून, पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन जोरजोराने रडू लागला.
मूर्ध्नि संताडयामास पाणिभ्यामतिदुःखितः । कम्पमानो भृशं चाश्रूण्यमुञ्चन्नयनाब्जयोः
तीव्र दु:खाने त्याने दोन्ही हातांनी आपले डोके आपटले, संपूर्ण थरथरत होता आणि त्याच्या कमळासारख्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.
गृहीत्वा पतितं वक्त्रं चंद्रबिंबमनोरमम् । पुष्कलेषु क्षतासृग्भिः क्लिन्नं कुंडलशोभितम्
पुष्कळाच्या चंद्रासारख्या सुंदर, पण जखमांच्या रक्ताने ओलसर आणि कुंडलांनी शोभलेल्या चेहऱ्याला त्याने उचलले.
कुटिलभ्रूयुगं श्रेष्ठं संदष्टाधरपल्लवम् । स चुंबन्मुखपद्मेन विलपन्निदमब्रवीत्
त्याच्या वाकड्या भुवया आणि रागाने दातांनी चावलेले ओठ पाहून, राजाने मुलाच्या कमळासारख्या मुखावर चुंबन घेतले आणि दुःखाने असे बोलू लागला:
हा पुत्र वीर कथमुत्सुकचेतसं मां । किं नेक्षसे विशदनेत्रयुगेन शूर । किं मद्विनोदकथयारहितस्त्वमेव । रोषोदधिप्लुतमनाः किल लक्ष्यसे च
अरे मुला, वीर पुत्रा, माझे मन तुझ्यासाठी तळमळत असताना, तू आपल्या स्वच्छ डोळ्यांनी मला का पाहत नाहीस? पूर्वी तू मला गोड बोलून आनंद द्यायचास, पण आता तू रागाच्या समुद्रात बुडाल्यासारखा का दिसतोस?
वद पुत्र कथं मां त्वं प्रब्रूषे न हसन्पुनः । अमृतैर्मधुरास्वादैर्विनोदयसि पुत्रक
माझ्या मुला, मला सांग, तू पुन्हा हसत का बोलत नाहीस? तुझ्या अमृतासारख्या मधुर शब्दांनी मला आनंद का देत नाहीस?
शत्रुघ्नाश्वं गृहाण त्वं सितचामरशोभितम् । स्वर्णपत्रेण शोभाढ्यं त्यज निद्रां महामते
शत्रुघ्नाचा पांढऱ्या चामराने आणि सोन्याच्या सजावटीने शोभणारा घोडा घे, आणि हे बुद्धिमान मुला, झोप सोड.
एष प्रतापविशदः प्रतापाग्र्यः परंतपः । धनुर्बिभ्रत्पुरो भाति पुष्कलः परवीरहा
हा पुष्कळा, पराक्रमाने उजळलेला, वीरांमध्ये श्रेष्ठ, शत्रूंचा संहार करणारा, धनुष्य हातात घेऊन तुझ्यासमोर उभा आहे.
एनं वारय सत्तीक्ष्णैर्बाणैः कोदंडनिर्गतैः । कथं त्वं रणमध्ये वै शेते वीरविमोहितः
आपल्या धनुष्यातून सुटलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी त्याला रोख, रणभूमीत तू वीर असूनही असे कसे पडून राहिला आहेस?
हस्तिनः पत्तयश्चैव रथारूढा भयार्दिताः । शरणं त्वां समायांति तानीक्षस्व महामते
हत्ती, पायदळ आणि रथावरचे योद्धे घाबरून तुझ्याकडे आश्रयाला येत आहेत; हे बुद्धिमान मुला, त्यांच्याकडे लक्ष दे.
पुत्र त्वया विना सोढुं कथं शक्तो रणांगणे । शत्रुघ्नसायकांस्तीक्ष्णांश्चंडकोदंडनिर्गतान्
माझ्या मुला, रणांगणात तुझ्याशिवाय मी शत्रुघ्नाच्या प्रचंड धनुष्यातून सुटणारे तीक्ष्ण बाण कसे सहन करू?
अतो मां तु त्वया हीनं को वा पालयितुं क्षमः । यदि त्यक्ष्यसि निद्रा त्वं जयायाहं क्षमस्तदा
आता तू नसताना मला कोण सांभाळणार? जर तू झोप सोडलीस, तरच मी विजय मिळवू शकेन.
इत्थं विलप्य सुभृशं तताड हृदयं स्वकम् । बहुशः पाणिना राजा पुत्रदुःखेन दुःखितः
अशा प्रकारे खूप दुःख व्यक्त करून, राजा पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन अनेक वेळा आपल्या छातीवर हाताने मारू लागला.
तदा विचित्र दमनौ स्व स्व स्यंदनसंस्थितौ । पितुश्चरणयोर्नत्वा ऊचतुः समयोचितम्
तेव्हा दोन्ही दमना आपल्या-आपल्या रथात उभे राहून, वडिलांच्या पायांवर वाकले आणि योग्य वेळी योग्य शब्द बोलले.
राजन्नस्मासु जीवत्सु किं दुःखं हृदि तद्वद । वीराणां प्रधने मृत्युर्वांच्छितो जायते महान्
राजा, आम्ही जिवंत असताना तुझ्या मनात काय दुःख राहिले आहे? वीरांना रणात मृत्यू येणे हे मोठे भाग्य मानले जाते.
धन्योऽयं बत चित्रांगो यो वीर भुवि शोभते । सकिरीटस्तु संदष्टदंतच्छदयुगः प्रभुः
काय भाग्यवान आहे चित्रांग! तो या पृथ्वीवर तेजाने झळकत आहे, शिरावर मुकुट घालून, दात घट्ट आवळून, खंबीरपणे उभा आहे.
कथयाशु किमद्यैव कुर्वस्ते कार्यमीप्सितम् । शत्रुघ्नवाहिनीं सर्वां हन्व आवामनाथिनीम्
सांग लवकर, आज तुला नेमकं काय करायचं आहे? मी शत्रुघ्नाच्या सर्व सैन्याचा, जे आता नायकाविना आहे, नाश करू का?
अद्यैव पुष्कलं भ्रातुर्वधकारिणमाहवे । पातयावो रथाच्छित्त्वा शिरोमुकुटमंडितम्
आजच आपण आपल्या भावाचा वध करणाऱ्या पुष्कलाला रणभूमीत त्याच्या रथावरून खाली पाडू, त्याचं रत्नमुकुट असलेलं शिर छाटू.
त्यज शोकं सुदुःखार्तः कथं भासि महामते । आज्ञापयावां मानार्ह कुरु युद्धे मतिं तथा
इतका दुःखी असूनही, शोक सोड. हे महाबुद्धिमान, असं का बोलतोस? आम्हाला आज्ञा दे, आणि मन युद्धाकडे लाव.
इति वाक्यं समाकर्ण्य पुत्रयोर्वीरमानिनोः । शोकं त्यक्त्वा महाराजो युद्धाय मतिमादधात्
वीरपुत्रांची ही वाणी ऐकून, तो महाराज शोक बाजूला ठेवून युद्धासाठी मनाशी निर्धार करतो.
तावपि प्रतियोद्धारं वांच्छंतौ रणदुर्मदौ । जग्मतुः कटके शत्रोरनंतभटपूरिते
ते दोघेही युद्धाची ओढ धरून, रणात गर्वाने भरलेले, शत्रूच्या सैन्यात, जिथे असंख्य वीर होते, शिरले.
रिपुतापेन दमनो नीलरत्नेन चेतरः । युयुधाते रणे वीरौ प्रावृषीव बलाहकौ
एकजण निळ्या रत्नाने शोभून, शत्रूच्या वेदनेने संतप्त; दोघेही रणभूमीत मेघांसारखे भिडले.
राजा कनकसन्नद्धे रथे मणिविचित्रिते । रत्नकूबरशोभाढ्ये तिष्ठंश्चापधरो बली
राजा सोन्याने आणि रत्नांनी सजलेल्या रथावर उभा होता, रत्नांनी मढवलेल्या पताकेसह, धनुष्य हातात घेऊन, बलशाली दिसत होता.
ययौ योद्धुं तु शत्रुघ्नं वीरकोटभिरावृतम् । तृणीकुर्वन्महावीरान्धनुर्विद्याविशारदान्
तो शत्रुघ्नाकडे लढायला गेला, भोवती असंख्य वीरांनी वेढलेला, आणि मोठ्या धनुर्धर वीरांनाही तुच्छ मानत पुढे सरसावला.
तं योद्धुमागतं दृष्ट्वा सुबाहुं रोषपूरितम् । पुत्रनाशेन कुर्वंतं सर्वसैन्यवधादिकम्
सुबाहू, पुत्राच्या मृत्यूने संतप्त होऊन, संपूर्ण सैन्याचा नाश करण्याचा निर्धार करत, रागाने भरून लढायला आला हे पाहून—
शत्रुघ्नपार्श्वसंचारी हनूमांस्तमुपाद्रवत् । नखायुधो महानादं कुर्वन्मेघ इवाहवे
शत्रुघ्नाच्या बाजूने चालणारा हनुमान त्याच्यावर झेपावला, नखं शस्त्रासारखी, रणात मेघासारखा मोठा गजर करत.
सुबाहुस्तं हनूमंतमागच्छंतं महारवम् । उवाच प्रहसन्वाक्यं रोषपूरितलोचनः
सुबाहूने, हनुमान मोठ्या गर्जनेने येताना पाहून, डोळ्यात राग घेऊन हसत म्हणाला—
क्व गतः पुष्कलो हत्वा मत्पुत्रं रणमंडले । पातयाम्यद्य तस्याशु शिरो ज्वलितकुंडलम्
माझ्या पुत्राचा रणात वध करणारा पुष्कल कुठे गेला? आज मी त्याचं जळणाऱ्या कुंडलांनी सजलेलं शिर लवकरच छाटीन.
क्व शत्रुघ्नो वाहपालः क्व च रामः कुतो भटाः । प्राणहंतारमायांतं पश्यंतु प्रधने तु माम्
शत्रुघ्न हा सेनापती कुठे आहे? राम कुठे आहे? ते सर्व वीर कुठे आहेत? मी, प्राण घेणारा, रणाच्या मध्यभागी येतोय, त्यांनी मला पाहावं.