सुमतिरुवाच। चक्रांका नगरी राजन्वर्तते सविधे शुभा । यस्यां संति नराः पापरहिता विष्णुभक्तितः
सुमती म्हणाली, 'राजा, चक्रचिन्ह असलेली एक सुंदर नगरी आहे, जिथे विष्णूभक्तीमुळे पापरहित लोक राहतात.'
तस्याः पुर्याः पतिरयं सुबाहुर्धर्मवित्तमः । तवायं पुरतो भाति पुत्रपौत्रसमावृतः
त्या नगरीचा राजा म्हणजे हा सुबाहू, धर्म जाणणारा श्रेष्ठ पुरुष; तो तुझ्यासमोर आपल्या मुला-नातवंडांसह उभा आहे.
स्वदारनिरतो नित्यं परदारपराङ्मुखः । विष्णोः कथास्य कर्णस्थाना परार्थप्रकाशिनी
तो नेहमी आपल्या पत्नीमध्येच रमतो, दुसऱ्यांच्या स्त्रियांकडे कधीच पाहत नाही; त्याच्या कानात नेहमी विष्णूच्या कथा असतात, ज्या इतरांच्या हिताचे प्रकाश टाकतात.
परस्वं न समादत्ते षष्ठांशादधिकं नृपः । ब्राह्मणा विष्णुभक्त्यैव पूज्यंते तेन धर्मिणा
हा धर्मनिष्ठ राजा कधीच दुसऱ्यांचे धन घेत नाही, किंवा सहाव्या भागाहून जास्त काही घेत नाही; तो ब्राह्मणांना फक्त विष्णूभक्तीने सन्मान देतो.
नित्यं सेवारतो विष्णुपादपद्ममधुव्रतः । एष स्वधर्मनिरतः परधर्मपराङ्मुखः
तो नेहमी सेवा करण्यात मग्न असतो, जणू काही विष्णूच्या चरणकमळाभोवती भिरभिरणारा मधमाशी आहे; तो आपल्या धर्मातच रमतो, दुसऱ्यांच्या धर्माकडे पाठ फिरवतो.
एतस्य बलतुल्यं हि न वीराणां बलं क्वचित् । पुत्रस्य पतनं श्रुत्वा रोषशोकसमाकुलः
त्याच्या बळाशी कोणत्याही वीरांचे बळ कुठेच जुळत नाही; आपल्या मुलाचा मृत्यू ऐकून तो राग आणि दु:खाने व्याकुळ झाला.
चतुरंगसमेतोऽयं युद्धाय समुपस्थितः । तवापि वीरा बहवो लक्ष्मीनिधिमुखा अमून्
तो चतुरंग सैन्यासह युद्धासाठी आला आहे; तुझ्याकडेही लक्ष्मीनिधी प्रमुख असलेल्या अनेक वीर आहेत.
जेष्यंति शस्त्रसंघेन निर्दिशाशु परं हि तान् । शत्रुघ्नस्तद्वचः श्रुत्वा प्रोवाच स्वभटान्वरान्
ते शस्त्रांच्या जोरावर त्या शत्रूंना लवकरच हरवतील; शत्रुघ्नाने हे ऐकून आपल्या श्रेष्ठ सैनिकांना सांगितले.
रणप्राप्तिभवोद्धर्षपूरपूरितमानसान् । क्रौंचव्यूहोऽद्य रचितः सुबाहुपरिसैनिकैः
युद्ध मिळणार या आनंदाने त्यांचे मन उत्साहाने भरले; आज सुबाहूच्या सैन्याने क्रौंच व्यूह रचला आहे.
मुखपक्षस्थिता योधास्तान्को भेत्स्यति शस्त्रवित् । यस्य भेदे निजा शक्तिर्यो वीर विजयोद्यतः
पंखावर उभे असलेले सैनिक—शस्त्रविद्या जाणणारा वीर त्यांना फोडेल; ज्याच्यात त्यांच्या रांगा फोडायची ताकद आहे, तोच विजयासाठी प्रयत्न करेल.
स गृह्णातु मदीयाद्धि पाणिपद्माच्च वीटकम् । तदा लक्ष्मीनिधिर्वीरो जग्राह क्रौंचभेदने
तो माझ्या कमळासारख्या हातातून गदा घ्यावी; तेव्हा लक्ष्मीनिधी या वीराने ती गदा क्रौंच व्यूह फोडण्यासाठी घेतली.
सर्वशस्त्रास्त्रविद्वीरैर्बहुभिः परिवारितः । उवाच वचनं राजन्यास्येऽहं क्रौंचभेदने
सर्व शस्त्रास्त्र जाणणाऱ्या अनेक वीरांनी वेढलेला तो म्हणाला, 'मी युद्धात क्रौंच व्यूह फोडीन.'
भार्गवः पूर्वमेवासीत्क्रौंचभेत्ता तथा ह्यहम् । तथान्यं वीरमावोचत्कोऽस्य सार्धं गमिष्यति
'पूर्वी भृगुने क्रौंच व्यूह फोडला होता; आता मीही तेच करीन.' मग त्याने दुसऱ्या वीराला विचारले, 'कोण त्याच्यासोबत जाईल?'
पुष्कलः पृष्ठतस्तस्य यातुं चक्रे मतिं ततः । रिपुतापो नीलरत्न उग्राश्वो वीरमर्दनः
मग पुष्कळाने त्याच्या मागून जाण्याचा निर्धार केला; रिपुताप, नीलरत्न, उग्राश्व आणि वीरमर्दन यांनीही.
सर्वे शत्रुघ्नसंदेशाद्ययुस्तत्क्रौंचभेदने । शत्रुघ्नोऽपि रथस्थश्च सर्वायुधधरः परः
शत्रुघ्नाच्या आज्ञेने सर्वजण त्या क्रौंच व्यूह फोडायला गेले; शत्रुघ्न स्वतः सर्व शस्त्रांनी सज्ज रथावर उभा राहिला.
पृष्ठतोऽस्य परीयाय बहुभिः सैनिकैर्वृतः । तदा प्रचलितौ दृष्टावन्योन्यबलवारिधी
तो आपल्या मागे, अनेक सैनिकांनी वेढलेला गेला; मग दोन्ही सैन्ये एकमेकांची ताकद आणि धैर्य मोजत पुढे सरसावली.
प्रलयं कर्तुमुद्युक्तौ जगतः सुतरंगिणौ । तदा भेर्यः समाजघ्नुरुभयोः सेनयोर्दृढाः
दोन्ही प्रचंड सैन्ये, मोठ्या नद्यांसारखी, संहार घडवण्यासाठी सज्ज झाली; तेव्हा दोन्ही बाजूंच्या रणभेर्या जोरात वाजू लागल्या.
रणभेर्यः शंखनादाः श्रूयंते तत्र तत्र ह । हेषंते वाजिनस्तत्र गर्जंति द्विरदा भृशम्
रणभेर्या आणि शंखनाद सर्वत्र ऐकू येऊ लागले; तिथे घोडे हिणकसत होते आणि हत्ती मोठ्याने गर्जना करत होते.
हुं हुं कुर्वंति वीराग्र्या नदंति रथनेमयः । तत्र प्रकुपिताः शूराः सुबाहुबलदर्पिताः
वीरांच्या ताफ्यातील पुढाऱ्यांनी 'हुं हुं' असा आवाज केला आणि त्यांच्या रथांच्या चाकांनी मोठा गडगडाट केला. तिथे बलवान आणि आपल्या बळावर गर्व असलेल्या शूरांनी संतापाने रणभूमी गाजवली.
छिंधि भिंधीति भाषंतो दृश्यंते बहवो रणे । एवंभूते रणोद्युक्ते सैन्ये शत्रुघ्नवैरिणोः
रणांगणात अनेक जण 'कापा! भेदा!' असे ओरडत लढताना दिसले. अशा प्रकारे युद्धासाठी सज्ज असलेल्या सैन्यात शत्रूंच्या शत्रूही तयार झाले.
मुखसंस्थं सुकेतुं तं लक्ष्मीनिधिरुवाच ह । लक्ष्मीनिधिरुवाच। जनकस्य सुतं विद्धि लक्ष्मीनिधिरिति स्मृतम्
समोर उभ्या असलेल्या सुकेंतूला लक्ष्मीनिधी म्हणाला, 'मी जनकाचा पुत्र लक्ष्मीनिधी आहे, हे जाणून ठेव.'
सर्वशस्त्रास्त्रकुशलं सर्वयुद्धविशारदम् । मुंचाश्वं रामचंद्रस्य सर्वदानवदंशितुः
सर्व शस्त्रास्त्रांमध्ये निपुण, सर्व प्रकारच्या युद्धात पारंगत असलेल्या रामचंद्राच्या, सर्व दानवांचा संहार करणाऱ्याच्या, घोड्याला सोडून दे.
नोचेन्मद्बाणनिर्भिन्नो यास्यसे यमसादनम् । इति ब्रुवंतं वीराग्र्यं सुकेतुः सहसा त्वरन्
नाहीतर माझ्या बाणांनी भेदला जाशील आणि यमाच्या लोकात जाशील; असे म्हणणाऱ्या त्या वीराच्या बोलण्यावर सुकेंतू ताड्कन पुढे गेला.
सज्यं चापं विधायाशु बाणान्मुंचन्स्थिरोऽभवत् । ते बाणाः शितपर्वाणः स्वर्णपुंखाः समंततः
त्याने झटपट धनुष्य सजवलं, प्रत्यंचा लावली आणि बाण सोडले, स्वतः खंबीरपणे उभा राहिला. ते बाण टोकदार आणि सोन्याच्या पिसांनी शोभलेले होते, सर्वत्र पसरले.
दृश्यंते व्यापिनस्तत्र रणमध्ये सुदुर्भराः । तद्बाणजालं तरसा निहत्य । लक्ष्मीनिधिश्चापमथा ततज्यम् । विधाय तस्योरसि बाणषट्कं । मुमोच तीक्ष्णं शितपर्वशोभितम्
ते बाण रणभूमीच्या मध्यभागी सर्वत्र पसरले आणि सहन करणे फार कठीण होते. लक्ष्मीनिधीने त्या बाणांच्या वर्षावाला जोराने छेदून, आपले धनुष्य पुन्हा प्रत्यंचा लावून, सुकेंतूच्या छातीवर सहा टोकदार, चमकदार बाण सोडले.
तद्बाणाः सुभुजभ्रातुर्हृदयं संविदार्य च । गतास्ते भुवि दृश्यंते रुधिराक्ता मलीमसाः
ते बाण सुकेंतू या बलवान भाऊच्या हृदयाला भेदून, रक्त व मळाने माखून, जमिनीवर पडले.
तद्बाणभिन्नहृदयः सुकेतुः कोपपूरितः । जघानशरविंशत्या तीक्ष्णया नतपर्वया
त्या बाणांनी हृदय भेदलेला सुकेंतू संतापाने भरून गेला आणि वाकलेल्या टोकदार वीस बाणांनी प्रतिउत्तर दिले.
उभौ बाणविभिन्नांगावुभौ क्षतजविप्लुतौ । सैनिकैः परिदृश्यंते किंशुकाविव पुष्पितौ
दोघांचेही अंग बाणांनी भेदले गेले, दोघेही रक्ताने माखले गेले आणि सैनिकांना ते फुललेल्या किंशुकाच्या झाडांसारखे दिसले.
मुंचंतौ बाणकोटीश्च संदधंतौ त्वरा शरान् । न केनापि विलक्ष्येते लघुहस्तौ महाबलौ
दोघेही असंख्य बाण सोडत आणि वेगाने नवे बाण लावत होते, त्यांच्या हलक्या हातांमुळे आणि प्रचंड बळामुळे कोणालाही ते वेगळे ओळखता येत नव्हते.
कुंडलीकृत सच्चापौ वर्षंतौ बाणधारया । नवांबुदाविव दिवि शक्रनिर्देशकारिणौ
धनुष्ये वाकडी करून सज्ज ठेवली आणि बाणांचा वर्षाव केला, जणू आकाशातले दोन नवे मेघ इंद्राच्या आज्ञेने पाऊस पाडत आहेत.