तस्यानुजो विचित्राख्यो विचित्ररणकोविदः । ययौ रथेन हैमेन भ्रातृदुःखेन पीडितः
त्याचा लहान भाऊ विचित्र, अद्भुत युद्धकौशल्य असलेला, आपल्या भावाच्या दुःखाने व्याकुळ होऊन सोन्याच्या रथातून पुढे गेला.
अन्ये शूरा महेष्वासाः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः । ययुर्नृपसमादिष्टाः प्रधनं वीरपूरितम्
इतर शूर, महान धनुर्धारी आणि सर्व शस्त्रास्त्रात निपुण योद्धे, राजाच्या आज्ञेने, वीरांनी भरलेल्या रणांगणात गेले.
राजा सुबाहुः संरोषादागतः प्रधनांगणे । विलोकयामास सुतं मूर्च्छितं शरपीडितम्
राजा सुभाहू रागाने भरून मुख्य रणांगणात आला आणि त्याने आपला मुलगा बेशुद्ध अवस्थेत, बाणांनी जखमी झालेला पाहिला.
रथोपस्थस्थितं मूढं स्वसुतं दमनाभिधम् । वीक्ष्य दुःखं मुहुः प्राप वीजयामास पल्लवैः
रथावर बेशुद्ध पडलेला, दमन नावाचा आपला मुलगा पाहून, राजाला पुन्हा पुन्हा दुःख झाले आणि त्याने पानांनी त्याला वारा घातला.
जलेन सिक्तः संस्पृष्टो राज्ञा कोमलपाणिना । संज्ञामाप शनैर्वीरो दमनः परमास्त्रवित्
राजाने मऊ हाताने पाणी शिंपडून स्पर्श केल्यावर, पराक्रमी आणि उत्तम अस्त्रांचे जाणकार दमन हळूहळू शुद्धीवर आला.
उत्थितः क्व धनुर्मेऽस्ति क्व पुष्कल इतो गतः । संसज्य समरं त्यक्त्वा मद्बाणव्रणपीडितः
तो उठून म्हणाला, 'माझं धनुष्य कुठे आहे? पुष्कल इथून कुठे गेला? माझ्या बाणांनी जखमी होऊन त्याने युद्ध सोडलं आहे.'
इति वाक्यं समाकर्ण्य सुबाहुः पुत्रभाषितम् । परमं हर्षमापेदे परिरभ्य सुतं स्वकम्
मुलाने असे बोललेले शब्द ऐकून, सुभाहू राजाला फार आनंद झाला आणि त्याने आपल्या मुलाला मिठी मारली.
दमनो वीक्ष्य जनकं नृपं नम्रशिरोधरः । पपात पादयोर्भक्त्या क्षतदेहोऽस्त्रराजिभिः
दमनाने आपले वडील, राजा, पाहिले आणि तो डोकं झुकवून भक्तीभावाने त्यांच्या पायांवर पडला, त्याचे शरीर शस्त्रांच्या जखमांनी भरलेले होते.
स्वसुतं रथसंस्थं तु विधाय नृपतिः पुनः । जगाद सेनाधिपतिं रणकर्मविशारदः
राजाने आपल्या मुलाला पुन्हा रथावर बसवून, युद्धकलेत निपुण असलेल्या सेनापतीला बोलावले.
व्यूहं रचय संग्रामे क्रौंचाख्यं रिपुदुर्जयम् । यमाविश्य जये सैन्यं शत्रुघ्नस्य महीपतेः
युद्धात शत्रूंना जिंकता न येणारा 'क्रौंच' नावाचा व्यूह तयार कर; शत्रुघ्न राजाच्या सैन्याने त्यात प्रवेश करून विजय मिळवावा.
तद्वाक्यमाकर्ण्य सुबाहुभूपतेः । क्रौंचाख्यसद्व्यूहविशेषमादधात् । यन्नो विशंते सहसा रिपोर्गणा । महाबलाः शस्त्रसमूहधारिणः
सुभाहू राजाचे हे शब्द ऐकून, त्याने 'क्रौंच' नावाचा खास व्यूह तयार केला, ज्यात अनेक शस्त्रधारी बलवान शत्रू अचानक प्रवेश करतील.
मुखे सुकेतुस्तस्यासीद्गले चित्रांगसंज्ञकः । पक्षयो राजपुत्रौ द्वौ पुच्छे राजा प्रतिष्ठितः
त्या व्यूहाच्या पुढच्या भागात सुकेतू होता, गळ्यात चित्रांग, पंखांवर दोन राजपुत्र आणि शेवटी राजा स्वतः उभा होता.
मध्ये सैन्यं महत्तस्य चतुरंगैस्तु शोभितम् । कृत्वा न्यवेदयद्राज्ञे क्रौंचव्यूहं विचित्रितम्
मध्यभागी त्याची मोठी सेना चारही अंगांनी सजलेली होती; हे सुंदर 'क्रौंच' व्यूह तयार करून त्याने राजाला कळवले.
राजा दृष्ट्वा सुसन्नद्धं क्रौंचव्यूहं सुनिर्मितम् । रणाय स्वमतिं चक्रे शत्रुघ्नकटके स्थितैः
राजाने उत्तम प्रकारे बांधलेला आणि सुंदर सजवलेला 'क्रौंच' व्यूह पाहिला आणि शत्रुघ्नाच्या छावणीत असलेल्यांशी युद्ध करण्याचा निर्धार केला.
शेष उवाच। शत्रुघ्नस्तद्बलं दृष्ट्वा भीषणाकृतिमेघवत् । हस्त्यश्वरथपादातैर्बहुभिः परिवारितम्
शेष म्हणाले: शत्रुघ्नाने ती सेना पाहिली, जी मेघासारखी भयंकर दिसत होती, आणि अनेक हत्ती, घोडे, रथ, पायदळ यांनी वेढलेली होती.
सुमतिं प्रत्युवाचेदं वचोगंभीरशब्दयुक् । नानावाक्यविचारज्ञैः पंडितैः परिसेवितः
त्याने गंभीर आवाजात सुमतीला विचारले, आजूबाजूला वेगवेगळ्या गोष्टींचा विचार करणारे विद्वान उपस्थित होते.
शत्रुघ्न उवाच। सुमते कस्य नगरं प्राप्तो मे हयसत्तमः । बलमेतन्निरीक्षेहं पयोदधितरंगवत्
शत्रुघ्न म्हणाला: सुमते, माझा हा उत्तम घोडा कोणत्या नगरीत आला आहे? मी या सैन्याचा समुद्राच्या लाटांसारखा उठाव पाहू इच्छितो.
कस्यैतद्बलमुद्धर्षं चतुरंगसमन्वितम् । पुरतो भाति युद्धाय समुपस्थितमादरात्
हे बलशाली, चारही अंगांनी सजलेले सैन्य, जे आमच्या समोर मोठ्या उत्साहाने युद्धासाठी सज्ज दिसते, हे कोणाचे आहे?
एतत्सर्वं समाचक्ष्व यथावत्पृच्छतो मम । यज्ज्ञात्वा युद्धसंस्थायै निर्दिशामि स्वकान्भटान्
हे सर्व मला विचारल्याप्रमाणे नीट सांग, जेणेकरून समजून मी माझ्या सैनिकांना युद्धासाठी तयार राहायला सांगू शकेन.
इति वाक्यं समाकर्ण्य सुमतिः शुभबुद्धिमान् । उवाच वचनं प्रीतः शत्रुघ्नं वैरितापनम्
हे शब्द ऐकून, शुभबुद्धी सुमती आनंदाने शत्रुघ्न, शत्रूंचा संहार करणारा, याला बोलला.
सुमतिरुवाच। चक्रांका नगरी राजन्वर्तते सविधे शुभा । यस्यां संति नराः पापरहिता विष्णुभक्तितः
सुमती म्हणाली, 'राजा, चक्रचिन्ह असलेली एक सुंदर नगरी आहे, जिथे विष्णूभक्तीमुळे पापरहित लोक राहतात.'
तस्याः पुर्याः पतिरयं सुबाहुर्धर्मवित्तमः । तवायं पुरतो भाति पुत्रपौत्रसमावृतः
त्या नगरीचा राजा म्हणजे हा सुबाहू, धर्म जाणणारा श्रेष्ठ पुरुष; तो तुझ्यासमोर आपल्या मुला-नातवंडांसह उभा आहे.
स्वदारनिरतो नित्यं परदारपराङ्मुखः । विष्णोः कथास्य कर्णस्थाना परार्थप्रकाशिनी
तो नेहमी आपल्या पत्नीमध्येच रमतो, दुसऱ्यांच्या स्त्रियांकडे कधीच पाहत नाही; त्याच्या कानात नेहमी विष्णूच्या कथा असतात, ज्या इतरांच्या हिताचे प्रकाश टाकतात.
परस्वं न समादत्ते षष्ठांशादधिकं नृपः । ब्राह्मणा विष्णुभक्त्यैव पूज्यंते तेन धर्मिणा
हा धर्मनिष्ठ राजा कधीच दुसऱ्यांचे धन घेत नाही, किंवा सहाव्या भागाहून जास्त काही घेत नाही; तो ब्राह्मणांना फक्त विष्णूभक्तीने सन्मान देतो.
नित्यं सेवारतो विष्णुपादपद्ममधुव्रतः । एष स्वधर्मनिरतः परधर्मपराङ्मुखः
तो नेहमी सेवा करण्यात मग्न असतो, जणू काही विष्णूच्या चरणकमळाभोवती भिरभिरणारा मधमाशी आहे; तो आपल्या धर्मातच रमतो, दुसऱ्यांच्या धर्माकडे पाठ फिरवतो.
एतस्य बलतुल्यं हि न वीराणां बलं क्वचित् । पुत्रस्य पतनं श्रुत्वा रोषशोकसमाकुलः
त्याच्या बळाशी कोणत्याही वीरांचे बळ कुठेच जुळत नाही; आपल्या मुलाचा मृत्यू ऐकून तो राग आणि दु:खाने व्याकुळ झाला.
चतुरंगसमेतोऽयं युद्धाय समुपस्थितः । तवापि वीरा बहवो लक्ष्मीनिधिमुखा अमून्
तो चतुरंग सैन्यासह युद्धासाठी आला आहे; तुझ्याकडेही लक्ष्मीनिधी प्रमुख असलेल्या अनेक वीर आहेत.
जेष्यंति शस्त्रसंघेन निर्दिशाशु परं हि तान् । शत्रुघ्नस्तद्वचः श्रुत्वा प्रोवाच स्वभटान्वरान्
ते शस्त्रांच्या जोरावर त्या शत्रूंना लवकरच हरवतील; शत्रुघ्नाने हे ऐकून आपल्या श्रेष्ठ सैनिकांना सांगितले.
रणप्राप्तिभवोद्धर्षपूरपूरितमानसान् । क्रौंचव्यूहोऽद्य रचितः सुबाहुपरिसैनिकैः
युद्ध मिळणार या आनंदाने त्यांचे मन उत्साहाने भरले; आज सुबाहूच्या सैन्याने क्रौंच व्यूह रचला आहे.
मुखपक्षस्थिता योधास्तान्को भेत्स्यति शस्त्रवित् । यस्य भेदे निजा शक्तिर्यो वीर विजयोद्यतः
पंखावर उभे असलेले सैनिक—शस्त्रविद्या जाणणारा वीर त्यांना फोडेल; ज्याच्यात त्यांच्या रांगा फोडायची ताकद आहे, तोच विजयासाठी प्रयत्न करेल.