सम्यग्दृष्ट्वा प्रयत्नेन विष्णुं मन्ये दिवौकसाम् । मम प्रतिबलो लोके नास्ति देवेषु कश्चन
मी विष्णूला खर्या अर्थानं आणि मन लावून पाहिलं, त्यामुळे आता या देवांमध्ये माझ्याशी बरोबरी करू शकेल असा कोणीच नाही असं मला वाटतं.
ईशानवरदानेन सर्वभूतेष्ववध्यताम् । प्राप्तवान्सर्वभूतानांनदुर्जयत्वं च मानद । ईश्वरत्वं लभेद्विष्णुर्मां जित्वा बलवीर्यतः
ईशानाच्या वरदानामुळे मी सर्व जीवांमध्ये अजेय आणि अभेद्य झालो आहे, मानदायक. विष्णूला जर माझ्यावर प्रभुत्व मिळवायचं असेल, तर त्याने मला बळ आणि शौर्याने हरवावं लागेल.
रुद्र उवाच- इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रह्लादः प्राह विस्मितः । हरेः प्रभावं दैन्यस्य कथयामास सुव्रतः
रुद्र म्हणाले — ही वाक्यं ऐकून, प्रह्लाद आश्चर्यचकित झाला आणि दृढनिश्चयी राहून त्याने हरिचं सामर्थ्य आणि नम्रतेची कथा सांगायला सुरुवात केली.
प्रह्लाद उवाच- योऽसौ नारायणः श्रीमान्परमात्मा सनातनः । वसनात्सर्वभूतेषु वासुदेवः स उच्यते
प्रह्लाद म्हणाला — जो नारायण, श्रीमंत, सनातन आणि परमात्मा आहे, तो सर्व जीवांमध्ये वास करतो, म्हणून त्याला वासुदेव म्हणतात.
सर्वस्यापि जगद्धाता विष्णुरित्यभिधीयते । न किंचिदस्मादन्यं तु जगत्स्थावर जंगमम्
जो या सगळ्या जगाचा आधार आहे, त्याला विष्णू म्हणतात. या जगात हलणारे किंवा स्थिर काहीही त्याच्याशिवाय नाही.
सर्वत्र चिदचिद्वस्तु रूपं तस्यैव नान्यथा । त्रिपाद्व्याप्तिः परं व्योम्नि पादव्याप्ति कलाद्भुता
सर्वत्र जड आणि जिवंत वस्तूंचं रूप हे त्याचंच आहे, दुसरं काही नाही. त्याची त्रिपाद व्याप्ती हे परम आकाशात आहे, आणि एक पायाची व्याप्ती हे अद्भुत तेज आहे.
योऽसौ चक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । योगिभिर्दृश्यते भक्त्या नाभक्त्या दृश्यते क्वचित्
ज्याच्या हातात चक्र आणि गदा आहे, जो पिवळे वस्त्र घालतो, तो जनार्दन — तो योग्यांना भक्तीमुळे दिसतो, पण भक्तीशिवाय कधीच दिसत नाही.
द्रष्टुं न शक्यो रोषाच्च मत्सराद्वा जनार्दनः । देवतिर्यङ्मनुष्येषु स्थावरेष्वपि जंतुषु । व्याप्य तिष्ठति सर्व्वेषु क्षुद्रेष्वपि महत्सु च
रोष किंवा मत्सरामुळे जनार्दन दिसत नाही; पण तो देव, प्राणी, माणसं, स्थावर आणि जंगम सगळ्यांमध्ये, लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वत्र व्यापून राहतो.
रुद्र उवाच- इति प्रह्लादवचनं श्रुत्वा दैत्यवरस्तदा । उवाच रोषताम्राक्षो भर्त्सयंश्च सुतं मुहुः
रुद्र म्हणाले — प्रह्लादाचं बोलणं ऐकून, त्या दैत्यश्रेष्ठाच्या डोळ्यांत रागाने लालसरपणा आला आणि त्याने वारंवार आपल्या मुलाला झिडकारलं.
हिरण्यकशिपुरुवाच- असौ सर्वगतो विष्णुरपि चेत्परमः पुमान् । प्रत्ययं दर्शयस्वाद्य बहुभिः किं च लापितैः
हिरण्यकशिपू म्हणाला — जर हा विष्णू खरंच सर्वव्यापी आणि श्रेष्ठ पुरुष असेल, तर आजच मला त्याचा पुरावा दाखव; फक्त बोलून काय उपयोग?
महादेव उवाच-। इत्युक्त्वा सहसा दैत्यः प्रासादस्तंभमात्मनः । ताडयामास हस्तेन प्रह्लादमिदमब्रवीत्
महादेव म्हणाले — असं म्हणून, त्या दैत्याने अचानक आपल्या हाताने राजवाड्याच्या खांबावर जोरात मारलं आणि प्रह्लादाला असं सांगितलं.
हिरण्यकशिपुरुवाच- अस्मिन्दर्शय तं विष्णुं यदि सर्वगतो भवेत् । अन्यथा त्वां वधिष्यामि मिथ्यावाक्यप्रलापिनम्
हिरण्यकशिपू म्हणाला — या खांबातच मला तो विष्णू दाखव, जर तो खरंच सर्वत्र आहे; नाहीतर, खोटं बोलणारा म्हणून मी तुला ठार मारीन.
रुद्र उवाच- इत्युक्त्वा सहसा खङ्गमाकृष्य दितिजेश्वरः । प्रह्लादोरसि चिक्षेप हंतुं खङ्गेन तं रुषा
रुद्र म्हणाले — असं म्हणून, त्या दैत्यराजाने पटकन तलवार काढली आणि रागाने प्रह्लादाच्या छातीवर ती फेकली, त्याला ठार मारण्यासाठी.
तस्मिन्क्षणे महाशब्दः स्तंभे संश्रूयते भृशम् । संवर्ताशनिसंरावैः खमिव स्फुटितांतरम्
त्याच क्षणी त्या खांबातून मोठा आवाज झाला, जणू काही प्रलयाच्या वीजेच्या गडगडाटाने आकाश फाटल्यासारखा भीषण गजर ऐकू आला.
तेन शब्देन महता दैत्यश्रोत्रविघातिना । सर्वे निपातिता भूमौ छिन्नमूला इव द्रुमाः
त्या प्रचंड आवाजाने, जो दैत्यांच्या कानात घुसला, सगळे जण जणू मुळासकट उखडलेल्या झाडांसारखे जमिनीवर कोसळले.
बिभ्यंतः संप्लुतं दैत्या मेनिरे वै जगत्त्रयम् । ततः स्तंभे महातेजा निष्क्रांतो वै महाहरिः
भयाने दैत्य सैरावैरा पळाले, त्यांना वाटलं की तीनही लोकांचा विनाश झाला. तेव्हा त्या खांबातून तेजस्वी आणि महान हरि प्रकट झाला.
चकार स महाघोरं जगत्क्षयनिभं स्वनम् । तेन नादेन महता तारकाः पतिता भुवि
त्याने फारच भयंकर असा, जणू काही जगाचा विनाशच होत आहे असा आवाज केला; त्या प्रचंड गर्जनेने आकाशातील तारे खाली पडले.
नृसिंहवपुरास्थाय तत्रैवाविरभूद्धरिः । अनेककोटिसूर्य्याग्नि तेजसा स समावृतः
तेथेच हरिने नरसिंहाचे रूप धारण केले, आणि तो असंख्य कोटी सूर्यआणि अग्नीच्या तेजाने झगमगत प्रकट झाला.
मुखे पंचाननप्रख्यः शरीरे मानुषाकृतिः । दंष्ट्राकरालवदनः स्फुरज्जिह्वाम्बरोद्धतः
त्याचा चेहरा पाच सिंहांसारखा भासला, शरीर मानवी स्वरूपाचे होते; तोंडात मोठ्या भयंकर दाढा होत्या, जीभ आकाशाकडे फडफडत उंचावली होती.
ज्वालावलितकेशांतस्तप्तालातेक्षणो विभुः । सहस्रबाहुभिर्दीर्घैः सर्वायुधसमन्वितैः
त्याचे केस ज्वाळांनी पेटलेले होते, डोळे तापलेल्या सोन्यासारखे तेजस्वी होते; तो प्रभू हजार लांब हातांनी, प्रत्येक हातात सर्व शस्त्रास्त्रे घेऊन उभा होता.
वृतो मेरुरिवाभाति बहुशाखानगान्वितः । दिव्यमाल्यांबरधरो दिव्याभरणभूषितः
तो जणू मेरू पर्वतासारखा अनेक शाखांनी वेढलेला भासत होता; त्याने दिव्य हार, वस्त्रे घातली होती आणि स्वर्गीय दागिन्यांनी सजला होता.
तस्थौ नृकेसरीरूपः संहर्त्तुं सर्वदानवान् । तं दृष्ट्वा घोरसंकाशं नरसिंहं महाबलम्
तो नरसिंहाच्या रूपात तिथे सर्व दानवांचा संहार करण्यासाठी उभा राहिला; त्या भयंकर आणि प्रचंड शक्तिशाली नरसिंहाला पाहून,
दग्धाक्षिपक्ष्मो दैत्येंद्रो विह्वलांगः पपात ह । प्रह्लादोऽथ तदा दृष्ट्वा नारसिंहोपमं हरिम्
दानवांचा राजा, ज्याचे पापणीचे केस जळाले होते आणि शरीर थरथरत होते, तो खाली कोसळला; आणि प्रह्लादाने, नरसिंहासारखा हरि पाहिला,
जयशब्देन देवेशं नमश्चक्रे जनार्दनम् । ददर्श तस्य गात्रेषु नृसिंहस्य महात्मनः १०० 6.238.
त्याने 'जय'च्या घोषात देवांचा स्वामी जनार्दनास वंदन केले; आणि त्या महात्मा नरसिंहाच्या अंगावर,
लोकान्समुद्रा न्सद्वीपान्सुरगंधर्वमानुषान् । अजांडानां सहस्रं तु सटाग्रे तस्य दृश्यते
त्याच्या मानेच्या टोकावर सर्व लोक, समुद्र, द्वीप, देव, गंधर्व, माणसं आणि हजारो ब्रह्मांड दिसत होते.
दृश्यंते तस्य नेत्रेषु सोमसूर्य्यादयस्तथा । कर्णयोरश्विनौ देवौ दिशश्च विदिशस्तथा
त्याच्या डोळ्यांत चंद्र, सूर्य आणि इतर ग्रह दिसत होते; कानात अश्विनी देवता, दिशा आणि उपदिशा दिसत होत्या.
ललाटे ब्रह्मरुद्रौ च नभो वायुश्च नासिके । इंद्राग्नी तस्य वक्त्रांतेजिह्वायां तु सरस्वती
त्याच्या कपाळावर ब्रह्मा आणि रुद्र, नाकात आकाश आणि वायू; तोंडात इंद्र आणि अग्नी, आणि जीभेवर सरस्वती दिसत होती.
दंष्ट्रासु सिंहशार्दूलाः शरभाश्च महोरगाः । कंठे च दृश्यते मेरुः स्कंधेष्वपि महाद्रयः
त्याच्या दातांमध्ये सिंह, वाघ, शरभ आणि मोठे सर्प होते; गळ्यात मेरू पर्वत, खांद्यावर मोठे डोंगर दिसत होते.
देवतिर्य्यङ्मनुष्याश्च बाहुष्वपि महात्मनः । नाभौ चास्यांतरिक्षं च पादयोः पृथिवीतथा
त्या महात्म्याच्या हातात देव, पशू आणि माणसं दिसत होती; नाभीत आकाश, तर पायाजवळ पृथ्वी दिसत होती.
रोमस्वोषधयः सर्वाः पादपा नखपंक्तिषु । निःश्वासेषु च वेदाश्च साङ्गोपाङ्गसमन्विताः
त्याच्या अंगावरील केसांवर सर्व औषधी, नखांच्या रांगेत झाडं उगवलेली होती; श्वासात सर्व वेद त्यांच्या शाखा-उपशाखांसह वास करत होते.