इति तद्वाक्यमाकर्ण्य विव्यथे मानसे नृपः । नीलभूधरदर्शाय कुर्वन्नुत्कंठितं मनः
ती वचने ऐकून राजाच्या मनात खंत निर्माण झाली; नील पर्वत पाहण्यासाठी त्याचे मन उत्कंठित झाले.
उवाच तत्कथं विप्र दृश्येत पुरुषोत्तमः । कथं वा दृश्यते नीलस्तदुपायं वदस्व नः
तो म्हणाला: ब्राह्मण, पुरुषोत्तम कसा पाहता येईल? नील पर्वत कसा दिसेल? त्यासाठी उपाय सांग.
तदा वाक्यं समाकर्ण्य रत्नग्रीवस्य भूपतेः । तापसो ब्राह्मणो वाक्यमुवाच नृप विस्मितः
मग रत्नगिरी नावाच्या राजाचे बोल ऐकून, तो तापस्वी ब्राह्मण, राजन, आश्चर्यचकित होऊन म्हणाला.
गंगासागरसंयोगे स्नात्वास्माभिर्महीपते । स्थातव्यं तावदेवात्र यावन्नीलो न दृश्यते
राजा, आपण गंगा आणि समुद्राच्या संगमावर स्नान करून, निळा दिसेपर्यंत इथेच थांबले पाहिजे.
गीयते पापहा देवः पुरुषोत्तमसंज्ञितः । करिष्यते कृपामाशु भक्तवत्सलनामधृक्
पापांचा नाश करणारा, भक्तवत्सल म्हणून ओळखला जाणारा पुरुषोत्तम देव गातात; तो लवकरच कृपा करील.
त्यजत्यसौ न वै भक्तान्देवदेवशिरोमणिः । अनेके रक्षिता भक्तास्तद्गायस्व महामते
देवतांचा मुकुटमणी असलेला तो देव भक्तांना कधीच सोडत नाही; त्याने अनेक भक्तांचे रक्षण केले आहे—म्हणून, हे बुद्धिमान, त्याची कीर्ती गा.
इति वाक्यं समाकर्ण्य राजा व्यथितचेतसा । स्नात्वा गंगाब्धिसंयोगे ततोनशनमादधात्
हे शब्द ऐकून, राजा व्याकुळ मनाने गंगा आणि समुद्राच्या संगमावर स्नान करून मग उपवास करू लागला.
करिष्यति कृपां यर्हि दर्शने पुरुषोत्तमः । पूजां कृत्वाशनं कुर्यामन्यथानशनं व्रतम्
पुरुषोत्तम देव दर्शन देऊन कृपा करील तेव्हा पूजा करून मी अन्न घेईन; अन्यथा उपवासच माझं व्रत राहील.
इति कृत्वा स नियमं गंगासागररोधसि । गायन्हरिगुणग्राममुपवासमथाचरत्
असा निर्धार करून, गंगा आणि समुद्राच्या किनाऱ्यावर, तो हरिच्या गुणांची गाणी गात उपवास करू लागला.
राजोवाच। जय दीनदयाकरप्रभो जय दुःखापह मङ्गलाह्वय । जय भक्तजनार्तिनाशन कृतवर्ष्मञ्जयदुष्टघातक
राजा म्हणाला: दीनांवर दया करणाऱ्या प्रभू, तुझ्या विजय असो! दुःख दूर करणाऱ्या, मंगलमूर्ती, तुझ्या विजय असो! भक्तांच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या, वर देणाऱ्या, दुष्टांचा संहार करणाऱ्या, तुझ्या विजय असो!
अंबरीषमथ वीक्ष्य दुःखितं विप्रशापहतसर्वमङ्गलम् । धारयन्निजकरे सुदर्शनं संररक्ष जठराधिवासतः
अंबरीष राजाला, ब्राह्मणाच्या शापामुळे दुःखी आणि सर्व शुभ हरवलेला पाहून, तू स्वतःच्या हातात सुदर्शन घेऊन, त्याच्या पोटात राहून त्याचे रक्षण केलेस.
दैत्यराज पितृकारितव्यथः शूलपाशजलवह्निपातनैः । श्रीनृसिंहतनुधारिणा त्वया रक्षितः सपदि पश्यतः पितुः
दैत्यराजाला, वडिलांनी त्रिशूळ, दोरी, पाणी आणि अग्नीने दिलेल्या यातना भोगताना, श्रीनृसिंह रूप धारण करून, तू त्याच्या वडिलांच्या डोळ्यांसमोरच क्षणात वाचवलेस.
ग्राहवक्त्रपतितांघ्रिमुद्भटं वारणेंद्रमतिदुःखपीडितम् । वीक्ष्य साधुकरुणार्द्रमानसस्त्वं गरुत्मति कृतारुहक्रियः
गरुडावर आरूढ असलेल्या प्रभू, मगराच्या तोंडात सापडलेला, दुःखाने व्याकुळ झालेला हत्ती पाहून, तुझे मन खरी करुणेने ओथंबले आणि तू त्याला वर चढवलेस.
त्यक्तपक्षिपतिरात्तचक्रको वेगकंपयुतमालिकांबरः । गीयसे सुभिरमुष्य न क्रतो मोचकः सपदि तद्विनाशकः
पंखी वाहन सोडून, चक्र हातात घेऊन, वेगाने हालचाल करताना तुझी माळ हलत होती; सज्जन तुझी गाणी गातात. त्या हत्तीसाठी, प्रभू, तू त्वरित मुक्ती आणि दुःखाचा नाश करणारा ठरलास.
यत्रयत्र तव सेवकार्दनं तत्र तत्र बत देहधारिणा । पाल्यते च भवता निजः प्रभो पापहारिचरितैर्मनोहरैः
जिथे जिथे तुझ्या सेवकांना त्रास होतो, तिथे तिथे, प्रभू, तू स्वतः देह धारण करून, आपल्या भक्तांचे पाप नष्ट करणाऱ्या आणि मन मोहवणाऱ्या लीला करून रक्षण करतोस.
दीननाथ सुरमौलिहीरकाघृष्टपादतल भक्तवल्लभ । पापकोटिपरिदाहक प्रभो दर्शयस्व निजदर्शनं मम
दीनांचा नाथ, देवांच्या मुकुटातील रत्नांनी ज्याचे पाय उजळतात, भक्तांचा प्रिय, कोट्यवधी पापे जाळणाऱ्या प्रभू, मला तुझे दर्शन दे.
पापकृद्यदि जनोयमागतो मानसे तव तथा हि दर्शय । तावका वयमघौघनाशनं विस्मृतं नहि सुरासुरार्चित
जर हा आलेला मनुष्य पापी असेल, प्रभू, तर माझ्या मनात दर्शन दे. आम्ही तुझेच आहोत, पापांचा डोंगर नष्ट करणारा, देव-दानवांनी पूजलेला, कधीही विसरला जात नाही.
ये वदंति तव नाम निर्मलं ते तरंति सकलाघसागरम् । संस्मृतिर्यदि कृता तदा मया प्राप्यतां सकलदुःखवारक
जे तुझे निर्मळ नाव घेतात, ते सर्व पापांच्या समुद्रातून पार जातात; मी जर तुला आठवले असेल, सर्व दुःख दूर करणाऱ्या, तर मला तुझे प्राप्त होऊ दे.
सुमतिरुवाच। एवं गायन्गुणान्रात्रौ दिवा वापि महीपतिः । क्षणमात्रं न विश्रांतो निद्रामाप न वै सुखम्
सुमती म्हणाली: अशा प्रकारे, रात्री-दिवसा त्याचे गुण गात, राजा क्षणभरही विश्रांती घेत नव्हता, त्याला झोपही आली नाही, सुखही लाभले नाही.
गायन्गच्छन्गृणंस्तिष्ठन्वदत्येतदहर्निशम् । दर्शयस्व कृपानाथ स्वतनुं पुरुषोत्तम
गात, चालत, वाकत, उभा राहत—तो रात्रंदिवस हेच म्हणत होता: 'कृपानाथ, पुरुषोत्तम, मला तुझे दर्शन दे.'
एवं राज्ञः पंचदिनं गतं गंगाब्धिसंगमे । तदा कृपाब्धिः कृपया चिंतयामास गोपतिः
अशा प्रकारे, राजाला गंगा आणि समुद्र यांच्या संगमावर पाच दिवस गेले. मग गवळ्यांचा स्वामी, दयाळूपणाचा महासागर, त्याच्यावर दयाळूपणे विचार करू लागला.
असौ राजा मदीयेन गानेन विगताघकः । पश्य तान्मामकीं प्रेष्ठां सुरासुरनमस्कृताम्
हा राजा माझ्या गाण्यामुळे पापमुक्त झाला आहे; पाहा, तो माझ्या प्रियेला, जिचे देव आणि दैत्य दोघेही पूजन करतात, तिला पाहू दे.
इति संचिंत्य भगवान्कृपापूरितमानसः । संन्यासिवेषमास्थाय ययौ राज्ञोंऽतिकं विभुः
असा विचार करून, भगवंत, ज्याचे मन दयाळूपणाने भरले होते, संन्यासीचे रूप धारण करून राजाकडे गेला.
तत्र गत्वा महाराज त्रिदंडियतिवेषधृक् । भक्तानुकंपया प्राप्तो वीक्षितस्तापसेन हि
तेथे जाऊन, हे महाराज, त्रिदंडी संन्यासीचे वेष घेऊन, भक्तांवर दया म्हणून आलेला तो तपस्व्याने पाहिला.
ॐनमो विष्णवेत्युक्त्वा नमश्चक्रे नृपोत्तमः । अर्घ्यपाद्यासनैः पूजां चकार हरिमानसः
‘ॐ नमो विष्णवे’ असे म्हणत आणि वाकून, श्रेष्ठ राजा हरिला पाय धुण्याचे पाणी, पिण्याचे पाणी आणि आसन अर्पण करून भक्तिभावाने पूजा करू लागला.
उवाच भाग्यमतुलं यद्भवानक्षिगोचरः । अतः परं दास्यते मे गोविंदो निजदर्शनम्
तो म्हणाला, 'तुम्ही, जे क्वचितच दिसता, आज माझ्या समोर आला, हे माझे अतुल्य भाग्य आहे; म्हणून गोविंदा मला स्वतःचे दर्शन देईल.'
इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं संन्यासी निजगाद तम् । राजञ्छृणुष्व कथितं मम वाक्यविनिःसृतम्
हे ऐकून, त्या संन्याशाने त्याला सांगितले: 'राजा, माझ्या तोंडून निघालेली ही वाणी ऐक.'
अहं ज्ञानेन जानामि भूतं भव्यं भवच्च यत् । तस्मादहं ब्रुवे किंचिच्छृणुष्वैकाग्रमानसः
'माझ्या ज्ञानामुळे मी जे झाले, जे होईल आणि जे आहे ते सर्व जाणतो; म्हणून मी तुला काही सांगतो—एकाग्र मनाने ऐक.'
श्वो मध्याह्ने हरिर्दाता दर्शनं ब्रह्मदुर्ल्लभम् । पंचभिः स्वजनैः साकं यास्यसे परमं पदम्
'उद्या दुपारी, हरि, जो देणारा आहे, तुला ब्रह्मालाही दुर्लभ असे दर्शन देईल; तुझ्या पाच जणांसह तू परमपदाला जाशील.'
त्वममात्यश्च महिला तव तापस वाडवः । पुरे तव करंबाख्यः साधुश्च तं तु वायकः
'तू, तुझा मंत्री, तुझी पत्नी, तपस्वी वाडव आणि तुझ्या नगरातील सद्गुणी विणकर करंबा.'