सुमतिरुवाच। एतन्माहात्म्यमतुलं गंडक्याः कर्णगोचरम् । कृत्वा कृतार्थमात्मानममन्यत नृपोत्तमः
सुमती म्हणाली: गंडकीचे हे अतुलनीय माहात्म्य आपल्या कानावर आले म्हणून त्या उत्तम राजाने स्वतःला कृतार्थ मानले.
स्नात्वा तीर्थे पितॄन्सर्वान्संतर्प्य जहृषे महान् । शालग्रामशिलापूजां कुर्वन्वाडववाक्यतः
तीर्थात स्नान करून आणि सर्व पितरांना तृप्त करून तो फार आनंदी झाला; शुचिवाडवाच्या सांगण्यानुसार त्याने शाळग्राम शिलेची पूजा केली.
चतुर्विंशच्छिलास्तत्र गृहीत्वा स नृपोत्तमः । पूजयामास प्रेम्णा च चंदनाद्युपचारकैः
तेथे त्या उत्तम राजाने चोवीस शिळा घेतल्या आणि प्रेमाने, चंदन व इतर उपचारांनी त्यांची पूजा केली.
तत्र दानानि दत्त्वा च दीनांधेभ्यो विशेषतः । गंतुं प्रचक्रमे राजा पुरुषोत्तममंदिरम्
तेथे त्याने विशेषतः गरीब आणि आंधळ्यांना दान दिले; मग राजा पुरुषोत्तमाच्या मंदिराकडे जाण्यास निघाला.
एवं क्रमेण संप्राप्तो गंगासागरसंगमम् । कृत्वाक्षिगोचरं तं च ब्राह्मणं पृष्टवान्मुदा
अशा प्रकारे टप्प्याटप्प्याने जात तो गंगा आणि समुद्राच्या संगमावर पोहोचला; ते स्थान डोळ्यांनी पाहून त्याने आनंदाने ब्राह्मणाला विचारले.
स्वामिन्वद कियद्दूरे नीलाख्यः पर्वतो महान् । पुरुषोत्तमसंवासः सुरासुरनमस्कृतः
स्वामी, सांगा, नील नावाचा तो महान पर्वत किती दूर आहे? पुरुषोत्तमाचे निवासस्थान, ज्याला देव आणि दैत्य वंदन करतात.
तदा श्रुत्वा महद्वाक्यं रत्नग्रीवस्य भूपतेः । उवाच विस्मयाविष्टो राजानं प्रति सादरम्
रत्नग्रीवाचे हे मोठे वचन ऐकून राजा आश्चर्यचकित झाला; त्याने आदराने त्याच्याशी बोलले.
राजन्नेतत्स्थलं नीलपर्वतस्य नमस्कृतम् । किमर्थं दृश्यते नैव महापुण्यफलप्रदम्
राजा, हे स्थान नील पर्वताने वंदन केले आहे; तरीही हे दिसत का नाही, जरी हे मोठ्या पुण्याचे फळ देणारे आहे?
पुनःपुनरुवाचेदं स्थलं नीलस्य भूभृतः । कथं न दृश्यते राजन्पुरुषोत्तमवासभृत्
पुन्हा पुन्हा तो म्हणाला: हे स्थान नील पर्वताचे आहे; राजन, पुरुषोत्तमाचे निवासस्थान असूनही हे का दिसत नाही?
अत्र स्नातं मया सम्यगत्र भिल्लाक्षिगोचराः । अनेनैव पथा राजन्नारूढं पर्वतोपरि
येथे मी व्यवस्थित स्नान केले आहे आणि येथे भील लोक दिसतात; ह्याच मार्गाने, राजन, कोणीही पर्वताच्या शिखरावर गेलेला नाही.
इति तद्वाक्यमाकर्ण्य विव्यथे मानसे नृपः । नीलभूधरदर्शाय कुर्वन्नुत्कंठितं मनः
ती वचने ऐकून राजाच्या मनात खंत निर्माण झाली; नील पर्वत पाहण्यासाठी त्याचे मन उत्कंठित झाले.
उवाच तत्कथं विप्र दृश्येत पुरुषोत्तमः । कथं वा दृश्यते नीलस्तदुपायं वदस्व नः
तो म्हणाला: ब्राह्मण, पुरुषोत्तम कसा पाहता येईल? नील पर्वत कसा दिसेल? त्यासाठी उपाय सांग.
तदा वाक्यं समाकर्ण्य रत्नग्रीवस्य भूपतेः । तापसो ब्राह्मणो वाक्यमुवाच नृप विस्मितः
मग रत्नगिरी नावाच्या राजाचे बोल ऐकून, तो तापस्वी ब्राह्मण, राजन, आश्चर्यचकित होऊन म्हणाला.
गंगासागरसंयोगे स्नात्वास्माभिर्महीपते । स्थातव्यं तावदेवात्र यावन्नीलो न दृश्यते
राजा, आपण गंगा आणि समुद्राच्या संगमावर स्नान करून, निळा दिसेपर्यंत इथेच थांबले पाहिजे.
गीयते पापहा देवः पुरुषोत्तमसंज्ञितः । करिष्यते कृपामाशु भक्तवत्सलनामधृक्
पापांचा नाश करणारा, भक्तवत्सल म्हणून ओळखला जाणारा पुरुषोत्तम देव गातात; तो लवकरच कृपा करील.
त्यजत्यसौ न वै भक्तान्देवदेवशिरोमणिः । अनेके रक्षिता भक्तास्तद्गायस्व महामते
देवतांचा मुकुटमणी असलेला तो देव भक्तांना कधीच सोडत नाही; त्याने अनेक भक्तांचे रक्षण केले आहे—म्हणून, हे बुद्धिमान, त्याची कीर्ती गा.
इति वाक्यं समाकर्ण्य राजा व्यथितचेतसा । स्नात्वा गंगाब्धिसंयोगे ततोनशनमादधात्
हे शब्द ऐकून, राजा व्याकुळ मनाने गंगा आणि समुद्राच्या संगमावर स्नान करून मग उपवास करू लागला.
करिष्यति कृपां यर्हि दर्शने पुरुषोत्तमः । पूजां कृत्वाशनं कुर्यामन्यथानशनं व्रतम्
पुरुषोत्तम देव दर्शन देऊन कृपा करील तेव्हा पूजा करून मी अन्न घेईन; अन्यथा उपवासच माझं व्रत राहील.
इति कृत्वा स नियमं गंगासागररोधसि । गायन्हरिगुणग्राममुपवासमथाचरत्
असा निर्धार करून, गंगा आणि समुद्राच्या किनाऱ्यावर, तो हरिच्या गुणांची गाणी गात उपवास करू लागला.
राजोवाच। जय दीनदयाकरप्रभो जय दुःखापह मङ्गलाह्वय । जय भक्तजनार्तिनाशन कृतवर्ष्मञ्जयदुष्टघातक
राजा म्हणाला: दीनांवर दया करणाऱ्या प्रभू, तुझ्या विजय असो! दुःख दूर करणाऱ्या, मंगलमूर्ती, तुझ्या विजय असो! भक्तांच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या, वर देणाऱ्या, दुष्टांचा संहार करणाऱ्या, तुझ्या विजय असो!
अंबरीषमथ वीक्ष्य दुःखितं विप्रशापहतसर्वमङ्गलम् । धारयन्निजकरे सुदर्शनं संररक्ष जठराधिवासतः
अंबरीष राजाला, ब्राह्मणाच्या शापामुळे दुःखी आणि सर्व शुभ हरवलेला पाहून, तू स्वतःच्या हातात सुदर्शन घेऊन, त्याच्या पोटात राहून त्याचे रक्षण केलेस.
दैत्यराज पितृकारितव्यथः शूलपाशजलवह्निपातनैः । श्रीनृसिंहतनुधारिणा त्वया रक्षितः सपदि पश्यतः पितुः
दैत्यराजाला, वडिलांनी त्रिशूळ, दोरी, पाणी आणि अग्नीने दिलेल्या यातना भोगताना, श्रीनृसिंह रूप धारण करून, तू त्याच्या वडिलांच्या डोळ्यांसमोरच क्षणात वाचवलेस.
ग्राहवक्त्रपतितांघ्रिमुद्भटं वारणेंद्रमतिदुःखपीडितम् । वीक्ष्य साधुकरुणार्द्रमानसस्त्वं गरुत्मति कृतारुहक्रियः
गरुडावर आरूढ असलेल्या प्रभू, मगराच्या तोंडात सापडलेला, दुःखाने व्याकुळ झालेला हत्ती पाहून, तुझे मन खरी करुणेने ओथंबले आणि तू त्याला वर चढवलेस.
त्यक्तपक्षिपतिरात्तचक्रको वेगकंपयुतमालिकांबरः । गीयसे सुभिरमुष्य न क्रतो मोचकः सपदि तद्विनाशकः
पंखी वाहन सोडून, चक्र हातात घेऊन, वेगाने हालचाल करताना तुझी माळ हलत होती; सज्जन तुझी गाणी गातात. त्या हत्तीसाठी, प्रभू, तू त्वरित मुक्ती आणि दुःखाचा नाश करणारा ठरलास.
यत्रयत्र तव सेवकार्दनं तत्र तत्र बत देहधारिणा । पाल्यते च भवता निजः प्रभो पापहारिचरितैर्मनोहरैः
जिथे जिथे तुझ्या सेवकांना त्रास होतो, तिथे तिथे, प्रभू, तू स्वतः देह धारण करून, आपल्या भक्तांचे पाप नष्ट करणाऱ्या आणि मन मोहवणाऱ्या लीला करून रक्षण करतोस.
दीननाथ सुरमौलिहीरकाघृष्टपादतल भक्तवल्लभ । पापकोटिपरिदाहक प्रभो दर्शयस्व निजदर्शनं मम
दीनांचा नाथ, देवांच्या मुकुटातील रत्नांनी ज्याचे पाय उजळतात, भक्तांचा प्रिय, कोट्यवधी पापे जाळणाऱ्या प्रभू, मला तुझे दर्शन दे.
पापकृद्यदि जनोयमागतो मानसे तव तथा हि दर्शय । तावका वयमघौघनाशनं विस्मृतं नहि सुरासुरार्चित
जर हा आलेला मनुष्य पापी असेल, प्रभू, तर माझ्या मनात दर्शन दे. आम्ही तुझेच आहोत, पापांचा डोंगर नष्ट करणारा, देव-दानवांनी पूजलेला, कधीही विसरला जात नाही.
ये वदंति तव नाम निर्मलं ते तरंति सकलाघसागरम् । संस्मृतिर्यदि कृता तदा मया प्राप्यतां सकलदुःखवारक
जे तुझे निर्मळ नाव घेतात, ते सर्व पापांच्या समुद्रातून पार जातात; मी जर तुला आठवले असेल, सर्व दुःख दूर करणाऱ्या, तर मला तुझे प्राप्त होऊ दे.
सुमतिरुवाच। एवं गायन्गुणान्रात्रौ दिवा वापि महीपतिः । क्षणमात्रं न विश्रांतो निद्रामाप न वै सुखम्
सुमती म्हणाली: अशा प्रकारे, रात्री-दिवसा त्याचे गुण गात, राजा क्षणभरही विश्रांती घेत नव्हता, त्याला झोपही आली नाही, सुखही लाभले नाही.
गायन्गच्छन्गृणंस्तिष्ठन्वदत्येतदहर्निशम् । दर्शयस्व कृपानाथ स्वतनुं पुरुषोत्तम
गात, चालत, वाकत, उभा राहत—तो रात्रंदिवस हेच म्हणत होता: 'कृपानाथ, पुरुषोत्तम, मला तुझे दर्शन दे.'