वर्षायुतं तत्र भुक्त्वा भोगान्सर्वमनोहरान् । भारते जन्म संप्राप्य समाराध्य जगद्गुरुम्
'तिथे तो दहा हजार वर्षं सर्व मनोहारी सुखं उपभोगून, पुन्हा भारतात जन्म घेईल आणि जगद्गुरूची भक्ती करील.'
प्राप्स्यते परमं स्थानं सुरासुरसुदुर्ल्लभम् । न ज्ञातो महिमा सम्यक्छिलायाः परमेष्ठिनः
'तो परम स्थान मिळवेल, जे देव-दानवांनाही दुर्मिळ आहे; परमेश्वराच्या शिळेचं खरं महत्त्व कुणालाही पूर्णपणे माहीत नाही.'
दृष्टा स्पृष्टार्चिता वापि सर्वपापहरा क्षणात् । इत्युक्त्वा विरताः सर्वे महाविष्णोर्गणा मुदा
'ती शिळा पाहिली, स्पर्शली किंवा पूजली, की सगळं पाप क्षणात नाहीसं होतं.' असं सांगून महाविष्णूचे सर्व सेवक आनंदाने मागे हटले.
याम्यास्ते किंकरा राज्ञे कथयामासुरद्भुतम् । वैष्णवो हर्षमापेदे रघुनाथपरायणः
यमाचे सेवक हे अद्भुत घडलेलं आपल्या राजाला सांगायला गेले; रघुनाथाच्या भक्त असलेल्या त्या वैष्णवाला मोठा आनंद झाला.
मुक्तोऽसौ यमपाशाच्च गमिष्यति परं पदम् । तदाजगाम विमलं किंकिणीजालमंडितम्
तो यमाच्या बंधनातून मुक्त झाला आणि सर्वोच्च पदाला गेला; त्या वेळी तो निर्मळ, घंट्यांच्या गजराने सजलेल्या स्थळी पोहोचला.
विमानं देवलोकात्तु मनोहारि महाद्भुतम् । तत्रारुह्य गतः स्वर्गं महापुण्यैर्निषेवितम्
देवांच्या लोकातून एक अद्भुत, मनोहारी विमान आले; त्यावर चढून तो स्वर्गात गेला, जिथे मोठ्या पुण्यवानांनी सेवा केली आहे.
भोगान्भुक्त्वा स विपुलानाजगाम महीतलम् । काश्यां जन्म समासाद्य शुचिवाडवसत्कुले
त्याने विपुल सुखांचा अनुभव घेतला आणि नंतर पृथ्वीवर परत आला; काशीमध्ये त्याचा जन्म झाला, शुचिवाडव कुळात, एका पवित्र आणि प्रतिष्ठित घराण्यात.
आराध्य जगतामीशं गतवान्परमं पदम् । स पापी साधुसंगत्या शालग्रामशिलां स्पृशन्
सर्व जगाचा ईश्वराची भक्ती करून त्याने सर्वोच्च पद मिळवले; तो पापी, साधूंच्या संगतीमुळे आणि शाळग्राम शिला स्पर्श केल्यामुळे,
महापीडाविनिर्मुक्तो गतवान्परमं पदम् । मया तेऽभिहितं राजन्गंडकीचरितं महत्
मोठ्या यातनांपासून मुक्त होऊन सर्वोच्च पदाला गेला; राजन, मी तुला गंडकीचे हे महान चरित्र सांगितले.
श्रुत्वा विमुच्यते पापैर्भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
हे ऐकल्यावर मनुष्य पापांपासून मुक्त होतो आणि भोग व मोक्ष दोन्ही प्राप्त करतो.
सुमतिरुवाच। एतन्माहात्म्यमतुलं गंडक्याः कर्णगोचरम् । कृत्वा कृतार्थमात्मानममन्यत नृपोत्तमः
सुमती म्हणाली: गंडकीचे हे अतुलनीय माहात्म्य आपल्या कानावर आले म्हणून त्या उत्तम राजाने स्वतःला कृतार्थ मानले.
स्नात्वा तीर्थे पितॄन्सर्वान्संतर्प्य जहृषे महान् । शालग्रामशिलापूजां कुर्वन्वाडववाक्यतः
तीर्थात स्नान करून आणि सर्व पितरांना तृप्त करून तो फार आनंदी झाला; शुचिवाडवाच्या सांगण्यानुसार त्याने शाळग्राम शिलेची पूजा केली.
चतुर्विंशच्छिलास्तत्र गृहीत्वा स नृपोत्तमः । पूजयामास प्रेम्णा च चंदनाद्युपचारकैः
तेथे त्या उत्तम राजाने चोवीस शिळा घेतल्या आणि प्रेमाने, चंदन व इतर उपचारांनी त्यांची पूजा केली.
तत्र दानानि दत्त्वा च दीनांधेभ्यो विशेषतः । गंतुं प्रचक्रमे राजा पुरुषोत्तममंदिरम्
तेथे त्याने विशेषतः गरीब आणि आंधळ्यांना दान दिले; मग राजा पुरुषोत्तमाच्या मंदिराकडे जाण्यास निघाला.
एवं क्रमेण संप्राप्तो गंगासागरसंगमम् । कृत्वाक्षिगोचरं तं च ब्राह्मणं पृष्टवान्मुदा
अशा प्रकारे टप्प्याटप्प्याने जात तो गंगा आणि समुद्राच्या संगमावर पोहोचला; ते स्थान डोळ्यांनी पाहून त्याने आनंदाने ब्राह्मणाला विचारले.
स्वामिन्वद कियद्दूरे नीलाख्यः पर्वतो महान् । पुरुषोत्तमसंवासः सुरासुरनमस्कृतः
स्वामी, सांगा, नील नावाचा तो महान पर्वत किती दूर आहे? पुरुषोत्तमाचे निवासस्थान, ज्याला देव आणि दैत्य वंदन करतात.
तदा श्रुत्वा महद्वाक्यं रत्नग्रीवस्य भूपतेः । उवाच विस्मयाविष्टो राजानं प्रति सादरम्
रत्नग्रीवाचे हे मोठे वचन ऐकून राजा आश्चर्यचकित झाला; त्याने आदराने त्याच्याशी बोलले.
राजन्नेतत्स्थलं नीलपर्वतस्य नमस्कृतम् । किमर्थं दृश्यते नैव महापुण्यफलप्रदम्
राजा, हे स्थान नील पर्वताने वंदन केले आहे; तरीही हे दिसत का नाही, जरी हे मोठ्या पुण्याचे फळ देणारे आहे?
पुनःपुनरुवाचेदं स्थलं नीलस्य भूभृतः । कथं न दृश्यते राजन्पुरुषोत्तमवासभृत्
पुन्हा पुन्हा तो म्हणाला: हे स्थान नील पर्वताचे आहे; राजन, पुरुषोत्तमाचे निवासस्थान असूनही हे का दिसत नाही?
अत्र स्नातं मया सम्यगत्र भिल्लाक्षिगोचराः । अनेनैव पथा राजन्नारूढं पर्वतोपरि
येथे मी व्यवस्थित स्नान केले आहे आणि येथे भील लोक दिसतात; ह्याच मार्गाने, राजन, कोणीही पर्वताच्या शिखरावर गेलेला नाही.
इति तद्वाक्यमाकर्ण्य विव्यथे मानसे नृपः । नीलभूधरदर्शाय कुर्वन्नुत्कंठितं मनः
ती वचने ऐकून राजाच्या मनात खंत निर्माण झाली; नील पर्वत पाहण्यासाठी त्याचे मन उत्कंठित झाले.
उवाच तत्कथं विप्र दृश्येत पुरुषोत्तमः । कथं वा दृश्यते नीलस्तदुपायं वदस्व नः
तो म्हणाला: ब्राह्मण, पुरुषोत्तम कसा पाहता येईल? नील पर्वत कसा दिसेल? त्यासाठी उपाय सांग.
तदा वाक्यं समाकर्ण्य रत्नग्रीवस्य भूपतेः । तापसो ब्राह्मणो वाक्यमुवाच नृप विस्मितः
मग रत्नगिरी नावाच्या राजाचे बोल ऐकून, तो तापस्वी ब्राह्मण, राजन, आश्चर्यचकित होऊन म्हणाला.
गंगासागरसंयोगे स्नात्वास्माभिर्महीपते । स्थातव्यं तावदेवात्र यावन्नीलो न दृश्यते
राजा, आपण गंगा आणि समुद्राच्या संगमावर स्नान करून, निळा दिसेपर्यंत इथेच थांबले पाहिजे.
गीयते पापहा देवः पुरुषोत्तमसंज्ञितः । करिष्यते कृपामाशु भक्तवत्सलनामधृक्
पापांचा नाश करणारा, भक्तवत्सल म्हणून ओळखला जाणारा पुरुषोत्तम देव गातात; तो लवकरच कृपा करील.
त्यजत्यसौ न वै भक्तान्देवदेवशिरोमणिः । अनेके रक्षिता भक्तास्तद्गायस्व महामते
देवतांचा मुकुटमणी असलेला तो देव भक्तांना कधीच सोडत नाही; त्याने अनेक भक्तांचे रक्षण केले आहे—म्हणून, हे बुद्धिमान, त्याची कीर्ती गा.
इति वाक्यं समाकर्ण्य राजा व्यथितचेतसा । स्नात्वा गंगाब्धिसंयोगे ततोनशनमादधात्
हे शब्द ऐकून, राजा व्याकुळ मनाने गंगा आणि समुद्राच्या संगमावर स्नान करून मग उपवास करू लागला.
करिष्यति कृपां यर्हि दर्शने पुरुषोत्तमः । पूजां कृत्वाशनं कुर्यामन्यथानशनं व्रतम्
पुरुषोत्तम देव दर्शन देऊन कृपा करील तेव्हा पूजा करून मी अन्न घेईन; अन्यथा उपवासच माझं व्रत राहील.
इति कृत्वा स नियमं गंगासागररोधसि । गायन्हरिगुणग्राममुपवासमथाचरत्
असा निर्धार करून, गंगा आणि समुद्राच्या किनाऱ्यावर, तो हरिच्या गुणांची गाणी गात उपवास करू लागला.
राजोवाच। जय दीनदयाकरप्रभो जय दुःखापह मङ्गलाह्वय । जय भक्तजनार्तिनाशन कृतवर्ष्मञ्जयदुष्टघातक
राजा म्हणाला: दीनांवर दया करणाऱ्या प्रभू, तुझ्या विजय असो! दुःख दूर करणाऱ्या, मंगलमूर्ती, तुझ्या विजय असो! भक्तांच्या दुःखाचा नाश करणाऱ्या, वर देणाऱ्या, दुष्टांचा संहार करणाऱ्या, तुझ्या विजय असो!