कस्याज्ञाकारका यूयं यदधर्मप्रकारकाः । मुंचंतु वैष्णवं त्वेनं किमर्थं विधृतो ह्ययम्
'तुम्ही कोणाच्या आज्ञेने असं अधर्माचं कृत्य करता? हा वैष्णव सोडून द्या—तो तुमच्याकडे का आहे?'
इति वाक्यं समाकर्ण्य जगदुर्यमकिंकराः । धर्मराजाज्ञया प्राप्ता नेतुं पापिनमुद्यताः
हे ऐकून यमाचे सेवक म्हणाले, 'धर्मराजाच्या आज्ञेने आम्ही आलो आहोत, या पापी माणसाला घेऊन जायला तयार आहोत.'
नासौ कदाचिन्मनसा प्राणिमात्रोपकारकः । प्राणिहत्या महापापकारी दुष्टशरीरभृत्
'त्याने कधीच, मनातसुद्धा, कोणत्याही जीवाचं भलं केलं नाही; उलट प्राणहत्येसारखं मोठं पाप केलं, वाईट शरीर घेतलं.'
नॄन्बहूंस्तीर्थयात्रायां गच्छतोऽसौ व्यलुंठयत् । परदाररतो नित्यं सर्वपापाधिकारकः
'त्याने अनेक लोकांना तीर्थयात्रेत लुटलं, नेहमी दुसऱ्यांच्या बायका गाठल्या आणि सर्व प्रकारच्या पापांत गुंतला.'
तस्मान्नेतुं वयं प्राप्ताः पापिनं पुल्कसं नरम् । भवद्भिर्मोचितः कस्मादकस्मादागतैर्भटैः
'म्हणूनच आम्ही या पापी पुल्कस माणसाला घेऊन जायला आलो आहोत. तुम्ही अचानक आलेल्या वीरांनी त्याला का सोडवलं?'
विष्णुदूता ऊचुः। ब्रह्महत्यादिकं पापं प्राणिकोटिवधोद्भवम् । शालग्रामशिलास्पर्शः सर्वं दहति तत्क्षणात्
विष्णूचे दूत म्हणाले, 'ब्रह्महत्या आणि असंख्य जीवहत्येपासून झालेलं पापसुद्धा शाळग्रामाच्या शिळेच्या स्पर्शाने क्षणात जळून जातं.'
रामेति नाम यच्छ्रोत्रे विश्रंभादागतं यदि । करोति पापसंदाहं तूलं वह्निकणो यथा
'विश्वासाने 'राम' हे नाव कानावर आलं, की अग्नीच्या ठिणगीने कापूस जळावा तसं पाप जळून जातं.'
तुलसी मस्तके यस्य शिला हृदि मनोहरा । मुखे कर्णेऽथवा राम नाम मुक्तस्तदैव सः
'ज्याच्या डोक्यावर तुळस आहे, हृदयात सुंदर शिळा आहे, आणि तोंडात किंवा कानात 'राम' नाव आहे—तो त्या क्षणी मुक्त होतो.'
तस्मादनेन तुलसी मस्तके विधृता पुरा । श्रावितं रामनामाशु शिला हृदि सुधारिता
'म्हणून याच्या डोक्यावर आधी तुळस ठेवली होती, पटकन 'राम' नाव ऐकवलं, आणि शिळा हृदयावर घट्ट ठेवली.'
तस्मात्पापसमूहोऽस्य दग्धः पुण्यकलेवरः । यास्यते परमं स्थानं पापिनां यत्सुदुर्ल्लभम्
'म्हणून त्याचं सगळं पाप जळून गेलं; त्याचं शरीर पुण्यवान झालं, आणि तो त्या परम स्थानाला जाईल, जे पाप्यांना फार कठीण आहे.'
वर्षायुतं तत्र भुक्त्वा भोगान्सर्वमनोहरान् । भारते जन्म संप्राप्य समाराध्य जगद्गुरुम्
'तिथे तो दहा हजार वर्षं सर्व मनोहारी सुखं उपभोगून, पुन्हा भारतात जन्म घेईल आणि जगद्गुरूची भक्ती करील.'
प्राप्स्यते परमं स्थानं सुरासुरसुदुर्ल्लभम् । न ज्ञातो महिमा सम्यक्छिलायाः परमेष्ठिनः
'तो परम स्थान मिळवेल, जे देव-दानवांनाही दुर्मिळ आहे; परमेश्वराच्या शिळेचं खरं महत्त्व कुणालाही पूर्णपणे माहीत नाही.'
दृष्टा स्पृष्टार्चिता वापि सर्वपापहरा क्षणात् । इत्युक्त्वा विरताः सर्वे महाविष्णोर्गणा मुदा
'ती शिळा पाहिली, स्पर्शली किंवा पूजली, की सगळं पाप क्षणात नाहीसं होतं.' असं सांगून महाविष्णूचे सर्व सेवक आनंदाने मागे हटले.
याम्यास्ते किंकरा राज्ञे कथयामासुरद्भुतम् । वैष्णवो हर्षमापेदे रघुनाथपरायणः
यमाचे सेवक हे अद्भुत घडलेलं आपल्या राजाला सांगायला गेले; रघुनाथाच्या भक्त असलेल्या त्या वैष्णवाला मोठा आनंद झाला.
मुक्तोऽसौ यमपाशाच्च गमिष्यति परं पदम् । तदाजगाम विमलं किंकिणीजालमंडितम्
तो यमाच्या बंधनातून मुक्त झाला आणि सर्वोच्च पदाला गेला; त्या वेळी तो निर्मळ, घंट्यांच्या गजराने सजलेल्या स्थळी पोहोचला.
विमानं देवलोकात्तु मनोहारि महाद्भुतम् । तत्रारुह्य गतः स्वर्गं महापुण्यैर्निषेवितम्
देवांच्या लोकातून एक अद्भुत, मनोहारी विमान आले; त्यावर चढून तो स्वर्गात गेला, जिथे मोठ्या पुण्यवानांनी सेवा केली आहे.
भोगान्भुक्त्वा स विपुलानाजगाम महीतलम् । काश्यां जन्म समासाद्य शुचिवाडवसत्कुले
त्याने विपुल सुखांचा अनुभव घेतला आणि नंतर पृथ्वीवर परत आला; काशीमध्ये त्याचा जन्म झाला, शुचिवाडव कुळात, एका पवित्र आणि प्रतिष्ठित घराण्यात.
आराध्य जगतामीशं गतवान्परमं पदम् । स पापी साधुसंगत्या शालग्रामशिलां स्पृशन्
सर्व जगाचा ईश्वराची भक्ती करून त्याने सर्वोच्च पद मिळवले; तो पापी, साधूंच्या संगतीमुळे आणि शाळग्राम शिला स्पर्श केल्यामुळे,
महापीडाविनिर्मुक्तो गतवान्परमं पदम् । मया तेऽभिहितं राजन्गंडकीचरितं महत्
मोठ्या यातनांपासून मुक्त होऊन सर्वोच्च पदाला गेला; राजन, मी तुला गंडकीचे हे महान चरित्र सांगितले.
श्रुत्वा विमुच्यते पापैर्भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
हे ऐकल्यावर मनुष्य पापांपासून मुक्त होतो आणि भोग व मोक्ष दोन्ही प्राप्त करतो.
सुमतिरुवाच। एतन्माहात्म्यमतुलं गंडक्याः कर्णगोचरम् । कृत्वा कृतार्थमात्मानममन्यत नृपोत्तमः
सुमती म्हणाली: गंडकीचे हे अतुलनीय माहात्म्य आपल्या कानावर आले म्हणून त्या उत्तम राजाने स्वतःला कृतार्थ मानले.
स्नात्वा तीर्थे पितॄन्सर्वान्संतर्प्य जहृषे महान् । शालग्रामशिलापूजां कुर्वन्वाडववाक्यतः
तीर्थात स्नान करून आणि सर्व पितरांना तृप्त करून तो फार आनंदी झाला; शुचिवाडवाच्या सांगण्यानुसार त्याने शाळग्राम शिलेची पूजा केली.
चतुर्विंशच्छिलास्तत्र गृहीत्वा स नृपोत्तमः । पूजयामास प्रेम्णा च चंदनाद्युपचारकैः
तेथे त्या उत्तम राजाने चोवीस शिळा घेतल्या आणि प्रेमाने, चंदन व इतर उपचारांनी त्यांची पूजा केली.
तत्र दानानि दत्त्वा च दीनांधेभ्यो विशेषतः । गंतुं प्रचक्रमे राजा पुरुषोत्तममंदिरम्
तेथे त्याने विशेषतः गरीब आणि आंधळ्यांना दान दिले; मग राजा पुरुषोत्तमाच्या मंदिराकडे जाण्यास निघाला.
एवं क्रमेण संप्राप्तो गंगासागरसंगमम् । कृत्वाक्षिगोचरं तं च ब्राह्मणं पृष्टवान्मुदा
अशा प्रकारे टप्प्याटप्प्याने जात तो गंगा आणि समुद्राच्या संगमावर पोहोचला; ते स्थान डोळ्यांनी पाहून त्याने आनंदाने ब्राह्मणाला विचारले.
स्वामिन्वद कियद्दूरे नीलाख्यः पर्वतो महान् । पुरुषोत्तमसंवासः सुरासुरनमस्कृतः
स्वामी, सांगा, नील नावाचा तो महान पर्वत किती दूर आहे? पुरुषोत्तमाचे निवासस्थान, ज्याला देव आणि दैत्य वंदन करतात.
तदा श्रुत्वा महद्वाक्यं रत्नग्रीवस्य भूपतेः । उवाच विस्मयाविष्टो राजानं प्रति सादरम्
रत्नग्रीवाचे हे मोठे वचन ऐकून राजा आश्चर्यचकित झाला; त्याने आदराने त्याच्याशी बोलले.
राजन्नेतत्स्थलं नीलपर्वतस्य नमस्कृतम् । किमर्थं दृश्यते नैव महापुण्यफलप्रदम्
राजा, हे स्थान नील पर्वताने वंदन केले आहे; तरीही हे दिसत का नाही, जरी हे मोठ्या पुण्याचे फळ देणारे आहे?
पुनःपुनरुवाचेदं स्थलं नीलस्य भूभृतः । कथं न दृश्यते राजन्पुरुषोत्तमवासभृत्
पुन्हा पुन्हा तो म्हणाला: हे स्थान नील पर्वताचे आहे; राजन, पुरुषोत्तमाचे निवासस्थान असूनही हे का दिसत नाही?
अत्र स्नातं मया सम्यगत्र भिल्लाक्षिगोचराः । अनेनैव पथा राजन्नारूढं पर्वतोपरि
येथे मी व्यवस्थित स्नान केले आहे आणि येथे भील लोक दिसतात; ह्याच मार्गाने, राजन, कोणीही पर्वताच्या शिखरावर गेलेला नाही.