पुल्कसं लोहनिगडैर्बद्ध्वा यातुं समुद्यताः । बन्ध बन्ध ग्रसच्छिन्धि भिन्धि भिन्धीति वादिनः
त्यांनी त्या पुळकसाला लोखंडाच्या बेड्यांनी बांधलं होतं आणि 'बांधा! बांधा! गिळा! छाट! फोडा! फोडा!' असं ओरडत त्याला घेऊन जायला तयार झाले होते.
तदा कृपालुस्तं प्रेक्ष्य पद्मनाभपरायणः । अत्यंतकृपयायुक्तं चेतस्तत्र तदाकरोत्
मग पद्मनाभाच्या भक्त असलेल्या त्या दयाळू माणसाने त्याच्याकडे पाहून, अपार दयेनं मनात ठरवलं.
असौ महादुष्ट पीडां मा यातु मम सन्निधौ । मोचयाम्यहमद्यैव यमदूतेभ्य एव च
हा मोठा पापी माझ्या उपस्थितीत यातना भोगू नये; आजच मी त्याला यमदूतांच्या तावडीतून सोडवीन.
इति कृत्वा मतिं तस्मिन्कृपायुक्तो मुनीश्वरः । शालग्रामशिलां हस्ते गृहीत्वास्य गतोंऽतिके
असं ठरवून, त्या करुणायुक्त मुनीराजाने हातात शाळग्रामाची शिळा घेतली आणि त्याच्या जवळ गेला.
तस्य पादोदकं पुण्यं तुलसीदलमिश्रितम् । मुखे विनिक्षिपन्कर्णे रामनाम जजाप ह
त्याच्या पायाचं पवित्र पाणी, तुळशीच्या पानांसह, त्या माणसाच्या तोंडात आणि कानात घातलं आणि 'राम' नावाचा जप केला.
तुलसीं मस्तके तस्य धारयामास वैष्णवः । शिलां हृदि महाविष्णोर्धृत्वा प्राह स वैष्णवः
त्या वैष्णवाने त्याच्या डोक्यावर तुळशी ठेवली, छातीवर महाविष्णूची शिळा धरली आणि बोलू लागला.
गच्छंतु यमदूता वै यातनासु परायणाः । शालग्रामशिलास्पर्शो दहतात्पातकं महत्
यमाचे दूत, जे यातनांत गुंतले आहेत, ते जाऊ द्या; शाळग्रामाच्या दगडाचा स्पर्श जरी मोठं पाप असलं तरी क्षणात जाळून टाकतो.
इत्युक्तवति तस्मिन्वै गणा विष्णोर्महाद्भुताः । आययुस्तस्य सविधे शिलास्पर्शाद्गतांहसः
असं त्याने म्हटल्यावर, विष्णूचे अद्भुत सेवक तिथे आले, कारण त्या माणसाचं पाप शिळेच्या स्पर्शाने नाहीसं झालं होतं.
पीतवस्त्राः शंखचक्रगदापद्मविराजिताः । आगत्य मोचयामासुर्लोहपाशाद्दुरासदात्
पिवळ्या वस्त्रांत, शंख, चक्र, गदा आणि कमळ यांनी शोभलेले ते सेवक आले आणि त्या भयंकर लोखंडी साखळीमधून त्याला सोडवलं.
मोचयित्वा महापापकारकं पुल्कसं नरम् । ऊचुः किमर्थं बद्धोऽयं वैष्णवः पूज्यदेहभृत्
त्या मोठ्या पाप करणाऱ्या पुल्कस माणसाला सोडवल्यावर त्यांनी विचारलं, 'हा वैष्णव, ज्याचं शरीर पूज्य आहे, तो का बांधलेला आहे?'
कस्याज्ञाकारका यूयं यदधर्मप्रकारकाः । मुंचंतु वैष्णवं त्वेनं किमर्थं विधृतो ह्ययम्
'तुम्ही कोणाच्या आज्ञेने असं अधर्माचं कृत्य करता? हा वैष्णव सोडून द्या—तो तुमच्याकडे का आहे?'
इति वाक्यं समाकर्ण्य जगदुर्यमकिंकराः । धर्मराजाज्ञया प्राप्ता नेतुं पापिनमुद्यताः
हे ऐकून यमाचे सेवक म्हणाले, 'धर्मराजाच्या आज्ञेने आम्ही आलो आहोत, या पापी माणसाला घेऊन जायला तयार आहोत.'
नासौ कदाचिन्मनसा प्राणिमात्रोपकारकः । प्राणिहत्या महापापकारी दुष्टशरीरभृत्
'त्याने कधीच, मनातसुद्धा, कोणत्याही जीवाचं भलं केलं नाही; उलट प्राणहत्येसारखं मोठं पाप केलं, वाईट शरीर घेतलं.'
नॄन्बहूंस्तीर्थयात्रायां गच्छतोऽसौ व्यलुंठयत् । परदाररतो नित्यं सर्वपापाधिकारकः
'त्याने अनेक लोकांना तीर्थयात्रेत लुटलं, नेहमी दुसऱ्यांच्या बायका गाठल्या आणि सर्व प्रकारच्या पापांत गुंतला.'
तस्मान्नेतुं वयं प्राप्ताः पापिनं पुल्कसं नरम् । भवद्भिर्मोचितः कस्मादकस्मादागतैर्भटैः
'म्हणूनच आम्ही या पापी पुल्कस माणसाला घेऊन जायला आलो आहोत. तुम्ही अचानक आलेल्या वीरांनी त्याला का सोडवलं?'
विष्णुदूता ऊचुः। ब्रह्महत्यादिकं पापं प्राणिकोटिवधोद्भवम् । शालग्रामशिलास्पर्शः सर्वं दहति तत्क्षणात्
विष्णूचे दूत म्हणाले, 'ब्रह्महत्या आणि असंख्य जीवहत्येपासून झालेलं पापसुद्धा शाळग्रामाच्या शिळेच्या स्पर्शाने क्षणात जळून जातं.'
रामेति नाम यच्छ्रोत्रे विश्रंभादागतं यदि । करोति पापसंदाहं तूलं वह्निकणो यथा
'विश्वासाने 'राम' हे नाव कानावर आलं, की अग्नीच्या ठिणगीने कापूस जळावा तसं पाप जळून जातं.'
तुलसी मस्तके यस्य शिला हृदि मनोहरा । मुखे कर्णेऽथवा राम नाम मुक्तस्तदैव सः
'ज्याच्या डोक्यावर तुळस आहे, हृदयात सुंदर शिळा आहे, आणि तोंडात किंवा कानात 'राम' नाव आहे—तो त्या क्षणी मुक्त होतो.'
तस्मादनेन तुलसी मस्तके विधृता पुरा । श्रावितं रामनामाशु शिला हृदि सुधारिता
'म्हणून याच्या डोक्यावर आधी तुळस ठेवली होती, पटकन 'राम' नाव ऐकवलं, आणि शिळा हृदयावर घट्ट ठेवली.'
तस्मात्पापसमूहोऽस्य दग्धः पुण्यकलेवरः । यास्यते परमं स्थानं पापिनां यत्सुदुर्ल्लभम्
'म्हणून त्याचं सगळं पाप जळून गेलं; त्याचं शरीर पुण्यवान झालं, आणि तो त्या परम स्थानाला जाईल, जे पाप्यांना फार कठीण आहे.'
वर्षायुतं तत्र भुक्त्वा भोगान्सर्वमनोहरान् । भारते जन्म संप्राप्य समाराध्य जगद्गुरुम्
'तिथे तो दहा हजार वर्षं सर्व मनोहारी सुखं उपभोगून, पुन्हा भारतात जन्म घेईल आणि जगद्गुरूची भक्ती करील.'
प्राप्स्यते परमं स्थानं सुरासुरसुदुर्ल्लभम् । न ज्ञातो महिमा सम्यक्छिलायाः परमेष्ठिनः
'तो परम स्थान मिळवेल, जे देव-दानवांनाही दुर्मिळ आहे; परमेश्वराच्या शिळेचं खरं महत्त्व कुणालाही पूर्णपणे माहीत नाही.'
दृष्टा स्पृष्टार्चिता वापि सर्वपापहरा क्षणात् । इत्युक्त्वा विरताः सर्वे महाविष्णोर्गणा मुदा
'ती शिळा पाहिली, स्पर्शली किंवा पूजली, की सगळं पाप क्षणात नाहीसं होतं.' असं सांगून महाविष्णूचे सर्व सेवक आनंदाने मागे हटले.
याम्यास्ते किंकरा राज्ञे कथयामासुरद्भुतम् । वैष्णवो हर्षमापेदे रघुनाथपरायणः
यमाचे सेवक हे अद्भुत घडलेलं आपल्या राजाला सांगायला गेले; रघुनाथाच्या भक्त असलेल्या त्या वैष्णवाला मोठा आनंद झाला.
मुक्तोऽसौ यमपाशाच्च गमिष्यति परं पदम् । तदाजगाम विमलं किंकिणीजालमंडितम्
तो यमाच्या बंधनातून मुक्त झाला आणि सर्वोच्च पदाला गेला; त्या वेळी तो निर्मळ, घंट्यांच्या गजराने सजलेल्या स्थळी पोहोचला.
विमानं देवलोकात्तु मनोहारि महाद्भुतम् । तत्रारुह्य गतः स्वर्गं महापुण्यैर्निषेवितम्
देवांच्या लोकातून एक अद्भुत, मनोहारी विमान आले; त्यावर चढून तो स्वर्गात गेला, जिथे मोठ्या पुण्यवानांनी सेवा केली आहे.
भोगान्भुक्त्वा स विपुलानाजगाम महीतलम् । काश्यां जन्म समासाद्य शुचिवाडवसत्कुले
त्याने विपुल सुखांचा अनुभव घेतला आणि नंतर पृथ्वीवर परत आला; काशीमध्ये त्याचा जन्म झाला, शुचिवाडव कुळात, एका पवित्र आणि प्रतिष्ठित घराण्यात.
आराध्य जगतामीशं गतवान्परमं पदम् । स पापी साधुसंगत्या शालग्रामशिलां स्पृशन्
सर्व जगाचा ईश्वराची भक्ती करून त्याने सर्वोच्च पद मिळवले; तो पापी, साधूंच्या संगतीमुळे आणि शाळग्राम शिला स्पर्श केल्यामुळे,
महापीडाविनिर्मुक्तो गतवान्परमं पदम् । मया तेऽभिहितं राजन्गंडकीचरितं महत्
मोठ्या यातनांपासून मुक्त होऊन सर्वोच्च पदाला गेला; राजन, मी तुला गंडकीचे हे महान चरित्र सांगितले.
श्रुत्वा विमुच्यते पापैर्भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
हे ऐकल्यावर मनुष्य पापांपासून मुक्त होतो आणि भोग व मोक्ष दोन्ही प्राप्त करतो.