द्वारावती भवं चक्रं तथा वै गंडकीभवम् । उभयोः संगमो यत्र तत्र गंगा समुद्रगा
द्वारावती आणि गंडकी या दोन्ही ठिकाणी चक्राचा उगम आहे. जिथे या दोन्हींचा संगम होतो, तिथून गंगा समुद्राकडे वाहते.
रूक्षाः कुर्वंति पुरुषा नायुः श्रीबलवर्जितान् । तस्मात्स्निग्धा मनोहारि रूपिण्यो ददति श्रियम्
रूक्ष आणि कठोर माणसं इतरांचं आयुष्य, संपत्ती आणि बळ हिरावून घेतात. म्हणूनच सौम्य आणि मनाला भरणाऱ्या रूपांनी श्रीमंती मिळते.
आयुष्कामो नरो यस्तु धनकामो हि यः पुमान् । पूजयन्सर्वमाप्नोति पारलौकिकमैहिकम्
जो माणूस दीर्घायुष्य किंवा धनाची इच्छा करतो, तो जर भक्तीपूर्वक पूजा करतो, तर त्याला या जगातलं आणि परलोकातलं सर्व काही मिळतं.
प्राणांतकाले पुंसस्तु भवेद्भाग्यवतो नृप । वाचि नाम हरेः पुण्यं शिला हृदि तदंतिके
राजा, ज्याच्या नशिबात भाग्य असतं, त्याच्या मृत्यूसमयी त्याच्या ओठांवर हरिचं पवित्र नाव आणि हृदयाजवळ शाळग्रामशिला असते.
गच्छत्सु प्राणमार्गेषु यस्य विश्रंभतोऽपि चेत् । शालग्रामशिला स्फूर्तिस्तस्य मुक्तिर्न संशयः
प्राण जात असताना, जरी मनात भीती नसलं, तरी ज्याच्याकडे शाळग्रामशिला असते, त्याची मुक्ती नक्कीच होते, यात शंका नाही.
पुरा भगवता प्रोक्तमंबरीषाय धीमते । ब्राह्मणा न्यासिनः स्निग्धाः शालग्रामशिलास्तथा
पूर्वी भगवंतांनी अम्बरीष या ज्ञानी राजाला सांगितलं होतं — ब्राह्मण, संन्यासी आणि सौम्य शाळग्रामशिला.
स्वरूपत्रितयं मह्यमेतद्धि क्षितिमंडले । पापिनां पापनिर्हारं कर्तुं धृतमुदं च ता
हे त्रिविध रूप माझं पृथ्वीवर आहे, पाप्यांची पापं दूर करण्यासाठी आणि आनंद देण्यासाठी मी ते धारण केलं आहे.
निंदंति पापिनो ये वा शालग्रामशिलां सकृत् । कुंभीपाके पचंत्याशु यावदाभूतसंप्लवम्
जे पापी लोक एकदाही शाळग्रामशिलेला निंदा करतात, त्यांना कुंभीपाक नरकात सृष्टीच्या अंतापर्यंत उकळलं जातं.
पूजां समुद्यतं कर्तुं यो वारयति मूढधीः । तस्य मातापिताबंधुवर्गा नरकभागिनः
जो मूढबुद्धी माणूस पूजा करायला अडथळा आणतो, त्याच्या आई-वडील आणि नातेवाईक नरकात जातात.
यो वा कथयति प्रेष्ठं शालग्रामार्चनं कुरु । सकृतार्थो नयत्याशु वैकुंठं स्वस्य पूर्वजान्
जो आपल्या प्रिय व्यक्तीला 'शाळग्रामाची पूजा कर' असं सांगतो, तो एकदाच सांगितलं तरी आपलं कल्याण साधतो आणि आपल्या पूर्वजांना लवकरच वैकुंठात नेतो.
अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । मुनयो वीतरागाश्च कामक्रोधविवर्जिताः
इथे मी एक प्राचीन कथा सांगतो — ज्यात काम, क्रोध आणि आसक्तीपासून मुक्त झालेले ऋषी होते.
पुरा कीकटसंज्ञे वै देशे धर्मविवर्जिते । आसीत्पुल्कसजातीयो नरः शबरसंज्ञितः
पूर्वी कीकट नावाच्या धर्महीन प्रदेशात पुल्कस जातीचा शबर नावाचा एक माणूस राहत होता.
नित्यं जंतुवधोद्युक्तः शरासनधरो मुहुः । तीर्थं प्रति यियासूनां बलाद्धरति जीवितम्
तो नेहमी प्राण्यांची हत्या करण्यात गुंतलेला, हातात नेहमी धनुष्यबाण असलेला, आणि तीर्थयात्रेला जाणाऱ्यांचे प्राण जबरदस्तीने घेत असे.
अनेकप्राणिहत्याकृत्परस्वे निरतः सदा । सदा रागादिसंयुक्तः कामक्रोधादिसंयुतः
त्याने अनेक जीव मारले, नेहमी दुसऱ्याचं मालमत्ता घेण्यात गुंतलेला, आणि कायमच काम, क्रोध, राग यांच्यात अडकलेला होता.
विचरत्यनिशं भीमे वने प्राणिवधंकरः । विषसंसक्तबाणाग्र रूढचापगुणोद्धुरः
तो दिवस-रात्र भयंकर जंगलात हिंडत असे, जीव मारत असे, विष लावलेल्या बाणांनी आणि ताणलेल्या धनुष्याच्या दोरीने सज्ज असे.
सैकदा पर्यटन्व्याधः प्राणिमात्रभयंकरः । कालं प्राप्तं न जानाति समीपेऽप्युग्रमानसः
एकदा असा शिकारी सर्व प्राण्यांना घाबरवत जंगलात हिंडत असताना, मृत्यू जवळ आलेला असूनही त्याला त्याची जाणीवच झाली नाही.
यमदूतास्तु संप्राप्ताः पाशमुद्गरपाणयः । ताम्रकेशा दीर्घनखा लंबदंष्ट्रा भयानकाः
यमदूत आले, त्यांच्या हातात फास आणि गदा होती, तांबड्या केसांचे, लांब नखांचे, लोंबत्या दातांचे आणि भयंकर रूपाचे होते.
श्यामा लोहस्यनिगडान्बिभ्रतो मोहकारकाः । बध्नंतु पापिनं ह्येनं प्राणिमात्रभयंकरम्
काळ्या रंगाचे, लोखंडाच्या बेड्या घेऊन, भ्रम निर्माण करणारे ते यमदूत त्या पाप्याला — जो सर्व प्राण्यांना घाबरवत होता — बांधून घेऊ लागले.
कदाचिन्मनसा नायं प्राणिमात्रोपकारकः । परदार परद्रव्य परद्रोहपरायणः
कधीच या माणसाने मनातसुद्धा कुणाच्याही जिवाच्या भल्यासाठी काही केलं नाही; तो नेहमी दुसऱ्यांच्या बायका, दुसऱ्यांचं धन आणि दुसऱ्यांना त्रास देण्यातच गुंतलेला होता.
एतस्य जिह्वां महतीमहं निष्कासयाम्यतः । एको वदति चैतस्य चक्षुरुत्पाटयाम्यहम्
म्हणून मी याची मोठी जीभ उपटून टाकीन; एकजण असं म्हणतो, आणि मी त्याचं डोळं काढून टाकीन.
एको वदति चैतस्य करौ कृंतामि पापिनः । अन्यो वदत्यहं कर्णौ कर्तयामि दुरात्मनः
एकजण म्हणतो, या पाप्याचे हात मी छाटून टाकीन; दुसरा म्हणतो, या दुष्टाचे कान मी कापून टाकीन.
एवं वदंतः सुभृशं दन्तैर्दन्तनिपीडकाः । आगत्य तं दुरात्मानं सायुधास्तस्थुरुन्मदाः
अशा रागाने बोलत, दात दातांवर आवळून, शस्त्रांनी सज्ज होऊन ते सगळे वेडे झालेले त्या दुष्टाजवळ आले.
एको दूतस्तदा सर्परूपं धृत्वादशत्पदे । स दष्टमात्रः सहसा गतासुः पर्यजायत
तेव्हा एक दूत दहा तोंड असलेल्या सर्पाचं रूप घेऊन आला आणि त्याने त्या माणसाला चावलं; चावल्याबरोबरच त्याचा जीव ताबडतोब निघून गेला.
तदा तं लोहपाशेन बद्ध्वा ते यमकिंकराः । कशाभिस्ताडयामासुर्मुद्गरैः प्राहरन्क्रुधा
मग त्या यमदूतांनी त्याला लोखंडाच्या साखळ्यांनी बांधलं, चाबकांनी फटकावलं आणि मोठ्या रागाने गदा मारल्या.
अहो दुष्ट दुरात्मंस्त्वं कदाचिन्नाचरः शुभम् । मनसापि यतस्त्वां वै क्षेप्स्यामो रौरवेषु च
अरे दुष्ट, वाईट मनाचा, तू कधीच काही चांगलं केलं नाहीस, मनातसुद्धा नाही; म्हणून आम्ही तुला रौरव नरकात टाकणार आहोत.
त्वङ्मांसं वायसा रौद्रा भक्षयिष्यंति वै क्रुधा । आजन्मतस्तु भवता न कृतं हरिसेवनम्
रागाने भरलेले भयंकर कावळे तुझं मांस खाणार; जन्मापासून तू कधीही हरिची सेवा केली नाहीस.
त्वया कलत्रपुत्राद्या द्रोहं कृत्वा सुपोषिताः । न कदाचित्स्मृतो देवः पापहारी जनार्दनः
तू आपल्या बायको, मुलं आणि इतरांना दुसऱ्यांना त्रास देऊन पोसलेस; पण कधीही पाप दूर करणारा जनार्दन तुला आठवला नाही.
तस्मात्त्वां लोहशंकौ वा कुंभीपाके च रौरवे । धर्मराजाज्ञया सर्वे नेष्यामो बहुताडनैः
म्हणून धर्मराजाच्या आज्ञेने आम्ही तुला अनेक मारहाण करत लोखंडाच्या काट्यांवर, किंवा कुंभिपाक आणि रौरव या नरकात घेऊन जाणार आहोत.
एवमुक्त्वा यदानेतुं समैच्छन्यमकिंकराः । तावत्प्राप्तो महाविष्णुचरणाब्जपरायणः
असं बोलून यमदूत त्याला घेऊन जायला निघाले, तेवढ्यात महाविष्णूच्या चरणकमळांना भक्त असलेला एकजण तिथे आला.
यमदूतास्तदा दृष्टा वैष्णवेन महात्मना । पाशमुद्गरदंडादिदुष्टायुधधरा गणाः
मग त्या महात्मा वैष्णवाने यमदूतांना पाहिलं, जे दोर, गदा, काठी आणि इतर क्रूर शस्त्रांनी सज्ज होते.