ऐंद्रजालिकविद्याध्रास्तथा वार्तासुकोविदाः । प्रशंसंतो महाराजं निर्ययुः पुरमध्यतः
जादूगार, मायावी विद्या जाणणारे आणि बातम्या सांगण्यात कुशल, असे सर्वजण मोठ्या राजाची स्तुती करत नगरातून बाहेर पडले.
राजापि तत्र निर्वर्त्य प्रातःसंध्यादिकाः क्रियाः । ब्राह्मणं तापसश्रेष्ठमानिनाय सुनिर्मलम्
तेथे राजानं सकाळच्या संध्यादी विधी करून, सर्वात श्रेष्ठ आणि शुद्ध असा तपस्वी ब्राह्मण सोबत घेतला.
तदाज्ञया महाराजो निर्जगाम पुराद्बहिः । लोकैरनुगतो राजा बभौ चंद्र इवोडुभिः
त्याच्या आज्ञेने मोठा राजा प्रजेच्या मागे घेऊन नगराबाहेर पडला, आणि तो चंद्रासारखा ताऱ्यांमध्ये शोभू लागला.
क्रोशमात्रं स गत्वाथ क्षौरं कृत्वा विधानतः । दंडं कमंडलुं बिभ्रन्मृगचर्म तथा शुभम्
एक कोस अंतर गेल्यावर, त्यानं विधीनुसार केस कापले, आणि हातात दंड, कमंडळू व सुंदर मृगाचं कातडं घेतलं.
शुभवेषेण संयुक्तो हरिध्यानपरायणः । कामक्रोधादिरहितं मनो बिभ्रन्महायशाः
शुभ्र वस्त्र परिधान केलेला, हरिच्या ध्यानात मग्न असलेला आणि काम, क्रोध वगैरे दोषांपासून मन पूर्णपणे मोकळे ठेवणारा तो कीर्तीमान पुरुष होता.
तदा दुंदुभयो भेर्य आनकाः पणवास्तथा । शंखवीणादिकाश्चैवाध्मातास्तद्वादकैर्मुहुः
त्या वेळी दुंदुभी, भेरी, आनक, पनव तसेच शंख, वीणा आणि इतर वाद्ये वाजवणारे वादक वारंवार ती वाद्ये वाजवत होते.
जय देवेश दुःखघ्न पुरुषोत्तमसंज्ञित । दर्शयस्व तनुं मह्यं वदंतो निर्ययुर्जनाः
लोक म्हणत होते, 'देवतांचा स्वामी, दुःखांचा नाश करणारा, पुरुषोत्तम! आम्हाला तुझे रूप दाखव.' असे म्हणत लोक बाहेर पडले.
सुमतिरुवाच। अथ प्रयाते भूपाले सर्वलोकसमन्विते । महाभागैर्वैष्णवैश्च गायकैः कृष्णकीर्तनम्
सुमती म्हणाली: नंतर राजा सर्व लोकांसह आणि अत्यंत पुण्यवान वैष्णवांसह निघाला, तेव्हा गायक कृष्णाची कीर्ती गात होते.
शुश्रावासौ महाराजो मार्गे गोविंदकीर्तनम् । जय माधव भक्तानां शरण्य पुरुषोत्तम
मार्गात त्या महराजाने गोविंदाची कीर्ती ऐकली—'माधवाला जय असो, भक्तांचा आधार, पुरुषोत्तम!'
मार्गे तीर्थान्यनेकानि कुर्वन्पश्यन्महोदयम् । तापसब्राह्मणात्तेषां महिमानमथा शृणोत्
मार्गावर अनेक तीर्थस्थाने पाहत आणि मोठमोठी पुण्यकर्मे करत असताना, त्याने तेथील तपस्वी आणि ब्राह्मणांची महती ऐकली.
विचित्रविष्णुवार्ताभिर्विनोदितमना नृपः । मार्गेमार्गे महाविष्णुं गापयामास गायकान्
विविध विष्णूच्या अद्भुत कथा ऐकून राजाचे मन आनंदित झाले आणि प्रवासाच्या प्रत्येक टप्प्यावर गायकांना महाविष्णूची गाणी गाऊन सांगायला लावली.
दीनांधकृपणानां च पंगूनां वासनोचितम् । दानं ददौ महाराजो बुद्धिमान्विजितेंद्रियः
बुद्धिमान आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या त्या महराजाने गरीब, आंधळे, दीन, पांगळे यांना त्यांच्या गरजेनुसार दान दिले.
अनेकतीर्थविरजमात्मानं भव्यतां गतम् । कुर्वन्ययौ स्वीयलोकैर्हरिध्यानपरायणः
अनेक तीर्थस्थळी स्नान करून स्वतःला पवित्र केले आणि उत्तम स्थिती प्राप्त केली, मग तो आपल्या लोकांसह हरिच्या ध्यानात मग्न राहून पुढे गेला.
नृपो गच्छन्ददर्शाग्रे नदीं पापप्रणाशिनीम् । चक्रांकितग्रावयुतां मुनिमानस निर्मलाम्
राजा जात असताना त्याला पुढे पापांचा नाश करणारी, चक्रचिन्ह असलेल्या दगडांनी सजलेली, ऋषींच्या मनासारखी निर्मळ अशी एक नदी दिसली.
अनेकमुनिवृंदानां बहुश्रेणिविराजिताम् । सारसादिपतत्रीणां कूजितैरुपशोभिताम्
ती नदी अनेक ऋषींच्या समूहांनी आणि विविध मंडळींनी शोभली होती, तसेच सारस, हंस आणि इतर जलपक्ष्यांच्या कुजनाने सुंदर दिसत होती.
दृष्ट्वा पप्रच्छ विप्राग्र्यं तापसं धर्मकोविदम् । अनेकतीर्थमाहात्म्य विशेषज्ञानजृंभितम्
हे पाहून राजाने श्रेष्ठ ब्राह्मण, धर्मशास्त्र जाणणारा तपस्वी, जो अनेक तीर्थांची विशेष महती जाणतो, त्याला विचारले.
स्वामिन्केयं नदी पुण्या मुनिवृन्दनिषेविता । करोति मम चित्तस्य प्रमोदभरनिर्भरम्
'स्वामी, ही कोणती पुण्यवान नदी आहे, जी ऋषींच्या समूहांनी वास केलेली आहे? ती माझ्या मनात अपार आनंद भरते.'
इति श्रुत्वा वचस्तस्य राजराजस्य धीमतः । वक्तुं प्रचक्रमे विद्वांस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्
त्या बुद्धिमान राजाच्या या शब्द ऐकून त्या विद्वानाने त्या तीर्थाचे श्रेष्ठ माहात्म्य सांगायला सुरुवात केली.
ब्राह्मण उवाच। गंडकीयं नदी राजन्सुरासुरनिषेविता । पुण्योदकपरीवाह हतपातकसंचया
ब्राह्मण म्हणाला: 'राजा, ही गंडकी नदी आहे, जी देव आणि दैत्यांनीही पूजलेली आहे. तिचे पवित्र पाणी पापांचा संहार करते.'
दर्शनान्मानसं पापं स्पर्शनात्कर्मजं दहेत् । वाचिकं स्वीय तोयस्य पानतः पापसंचयम्
'तिचे दर्शन केल्याने मनाचे पाप जळते, स्पर्श केल्याने कर्माने झालेले पाप नष्ट होते आणि तिचे पाणी प्यायल्याने वाणीने केलेले पापही नाहीसे होते.'
पुरा दृष्ट्वा प्रजानाथः प्रजाः सर्वा विपावनीः । स्वगंडविप्रुषोनेक पापघ्नीं सृष्टवानिमाम्
'पूर्वी सर्व प्रजांचे प्रभू, प्रजांना पवित्र करण्यासाठी, आपल्या गंडकातील थेंबांनी अनेक पापांचा नाश करणारी ही नदी निर्माण केली.'
एनां नदीं ये पुण्योदां स्पृशंति सुतरंगिणीम् । ते गर्भभाजो नैव स्युरपि पापकृतो नराः
'ही पुण्यवान, अनेक लाटा असलेली नदी जे स्पर्श करतात, ते जरी पापी असले तरी पुन्हा गर्भात जन्म घेत नाहीत.'
अस्यां भवा ये चाश्मानश्चक्रचिह्नैरलंकृताः । ते साक्षाद्भगवंतो हि स्वस्वरूपधराः पराः
या ठिकाणी जे दगड चक्रचिन्हांनी सुशोभित आहेत, ते प्रत्यक्ष भगवानच आपल्या खऱ्या रूपात येथे आहेत.
शिलां संपूजयेद्यस्तु नित्यं चक्रयुतां नरः । न जातु स जनन्या वै जठरं समुपाविशेत्
जो मनुष्य रोज चक्र असलेल्या त्या दगडाची पूजा करतो, तो पुन्हा कधीही आईच्या पोटात जन्म घेत नाही.
पूजयेद्यो नरो धीमाञ्छालग्रामशिलां वराम् । तेनाचारवता भाव्यं दंभलोभवियोगिना
जो बुद्धिमान पुरुष उत्तम शाळग्राम दगडाची पूजा करतो, त्याने नेहमी योग्य आचार ठेवावा आणि दंभ व लोभ यांचा त्याग करावा.
परदार परद्रव्यविमुखेन नरेण हि । पूजनीयः प्रयत्नेन शालग्रामः सचक्रकः
जो पुरुष परस्त्री आणि परधन यापासून दूर राहतो, त्याने चक्र असलेल्या शाळग्रामाची काळजीपूर्वक पूजा करावी.
द्वारवत्यां भवं चक्रं शिला वै गंडकीभवा । पुंसां क्षणाद्धरत्येव पापं जन्मशतार्जितम्
चक्र द्वारकेतून आलेले आहे, दगड गंडकी नदीतील आहे; या दोघांच्या संगतीने मनुष्याचे शेकडो जन्मांचे पाप क्षणात नाहीसे होते.
अपि पापसहस्राणां कर्ता तावन्नरो भवेत् । शालग्रामशिलातोयं पीत्वा पूतो भवेत्क्षणात्
कोणत्याही मनुष्याने हजारो पापे केली असली, तरी शाळग्राम दगडाचे पाणी पिल्याने तो क्षणात पावन होतो.
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वेदपथि स्थितः । शालग्रामं पूजयित्वा गृहस्थो मोक्षमाप्नुयात्
जो ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र वेदमार्गाने चालतो आणि गृहस्थ म्हणून शाळग्रामाची पूजा करतो, तो मुक्ती प्राप्त करतो.
न जातु चित्स्त्रिया कार्यं शालग्रामस्य पूजनम् । भर्तृहीनाथ सुभगा स्वर्गलोकहितैषिणी
कोणत्याही स्त्रीने, ती विधवा असो, सौभाग्यवती असो किंवा स्वर्गाची इच्छा असो, शाळग्रामाची पूजा कधीही करू नये.