धाता विधाता जगतो वासुदेवः सनातनः । विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति
वसुदेव, सनातन, हा जगाचा निर्माता आणि नियंता आहे. हे विश्व म्हणजे तोच पुरुष आहे; सगळं जग त्याच्यावर अवलंबून आहे.
हिरण्मयवपुर्नित्यःपुंडरीकनिभेक्षणः । श्रीभूलीलापतिः सौम्योनिर्म्मलः शुभविग्रहः
तो सनातन आहे, त्याचं रूप सुवर्णासारखं आहे, त्याचे डोळे कमळासारखे आहेत, श्री आणि भू देवींचा स्वामी, सौम्य, निर्मळ आणि शुभ शरीराचा आहे.
तेनैव सृष्टौ ब्रह्मेशौ सर्गे देवोत्तमौ विभू । तस्यैवाज्ञां पुरस्कृत्य वर्त्तेते ब्रह्मशंकरौ
सृष्टीच्या वेळी ब्रह्मा आणि शंकर हे दोघेही त्याच्या आज्ञेप्रमाणे वागत असतात. ब्रह्मा आणि शंकर त्याच्या इच्छेनुसारच सर्व काही करतात.
भीषास्माद्वाति पवनो भीषोदेति दिवाकरः । भीषास्मादग्निश्चंद्रोऽथ मृत्युर्धावति पंचमः
त्याच्या भीतीमुळे वारा वाहतो, त्याच्या भीतीमुळे सूर्य उगवतो. त्याच्याच भीतीने अग्नी, चंद्र आणि मृत्यू हे देखील आपापली कामे करतात.
आसीदेको हरिर्दिव्यो देवो नारायणः परः । ब्रह्मा नेंद्रो न चेशानो न च चंद्र दिवाकरौ
तेव्हा एकटाच दिव्य हरि, परम नारायण होता. तेव्हा ब्रह्मा, इंद्र, ईशान, चंद्र किंवा सूर्य कोणीच नव्हते.
न वा द्यावापृथिव्यौ च नक्षत्राणि दिवौकसः । तस्य विष्णोः परं धाम सदा पश्यंति सूरयः
तेव्हा आकाश, पृथ्वी, तारे किंवा देवतासुद्धा नव्हत्या. त्या विष्णूचं परम धाम ऋषी नेहमी पाहतात.
एवं सर्वोपनिषदामर्थं हित्वा द्विजोत्तमाः । रागाल्लोभाद्भयाद्वापि किं ब्रवीथ ममाग्रतः
म्हणून, द्विजश्रेष्ठांनो, जर तुम्ही सर्व उपनिषदांचा अर्थ राग, लोभ किंवा भीतीपोटी सोडला असेल, तर माझ्यासमोर काय सांगता?
तं सर्वरक्षकं देवं त्यक्त्वा सर्वेश्वरं हरिम् । कथं पाषंडमाश्रित्य पूजयामि च शंकरम्
सर्वांचा रक्षण करणारा, सर्वांचा स्वामी असलेल्या त्या हरिला सोडून मी कसा पाषंडाचा आधार घेऊन शंकराची पूजा करू?
लक्ष्मीपतिं देवदेवमनंतं पुरुषोत्तमम् । इंदीवरदलश्यामं पद्मपत्रायतेक्षणम्
लक्ष्मीचा पती, देवांचा देव, अनंत, श्रेष्ठ पुरुष, निळ्या कमळाच्या पाकळीप्रमाणे काळा, कमळाच्या पानासारखी मोठी डोळे असलेला—
श्रीवत्सलक्षितोरस्कं सर्व्वाभरणभूषितम् । सदा कुमारं सर्व्वेशं नित्यानन्दसुखप्रदम्
श्रीवत्साचा चिन्ह असलेला, सर्व अलंकारांनी सजलेला, नेहमी तरुण, सर्वांचा स्वामी, नित्य आनंद देणारा—
कृष्णं दध्युर्महात्मानो योगिनः सनकादयः । यमर्चयंति ब्रह्मेश शक्राद्या देवतागणाः
सनकादी महान योगी ज्या कृष्णाचे ध्यान करतात, त्यालाच ब्रह्मा, शंकर, इंद्र आणि इतर देवतागण पूजतात.
यस्य पत्न्याः कटाक्षार्द्धदृष्ट्या दृष्टा दिवौकसः । ब्रह्मेंद्र रुद्र वरुण यम सोम धनाधिपाः
त्याच्या पत्नीच्या केवळ कटाक्षानेच ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, वरुण, यम, सोम आणि कुबेर हे स्वर्गातील सर्वजण दिसतात.
यन्नामस्मरणादेव पापिनामपि सत्वरम् । मुक्तिर्भवति जंतूनां ब्रह्मादीनां सुदुर्लभा
त्याचं नाव फक्त आठवलं तरी, पापी लोकांनाही लवकरच मुक्ती मिळते—ती मुक्ती ब्रह्मादिकांनाही सहज मिळत नाही.
स एवं रक्षकः श्रीशो देवानामपि सर्वदा । तमेव पूजयिष्यामि लक्ष्म्या संयुतमच्युतम्
तोच श्रीचा स्वामी, देवांचा कायमचा रक्षण करणारा आहे. मी केवळ त्याच अच्युताची, लक्ष्मीसमवेत असलेल्या परमेश्वराची पूजा करीन.
प्राप्स्यामि सुसुखेनैव तद्विष्णोः परमं पदम् । रुद्र उवाच- इति तस्य वचः श्रुत्वा हिरण्यकशिपुस्ततः
मी सहजपणे त्या विष्णूच्या परम पदाला पोहोचेन. रुद्र म्हणतो—त्याची ही वचने ऐकून, मग हिरण्यकशिपू—
क्रोधेन महताविष्टो जज्वालाग्निरिवापरः । परितो वीक्ष्य दैतेयानित्याह क्रोधमूर्छितः
मोठ्या रागाने पेटून, जणू दुसरा अग्नीच झाला. तो सर्व दैत्यांकडे पाहून, संतापाने भरून बोलू लागला.
हिरण्यकशिपुरुवाच - भीषणैः शस्त्रसंघातैः प्रह्लादं पापकारिणम् । ममाज्ञया घातयध्वं शत्रुपूजनतत्परम्
हिरण्यकशिपू म्हणाला—भयंकर शस्त्रांनी प्रह्लाद या पाप करणाऱ्याला, माझ्या आज्ञेने, जो शत्रूची पूजा करतो, त्याला ठार मारा.
रक्षिता हरिरेवेति रक्षते तेन वात्सलात् । अद्यैव सफलं तस्य पश्येयं हरिरक्षणम्
जर हरि एकटाच रक्षण करणारा असेल आणि तोच त्याच्या मायेने प्रह्लादाचे रक्षण करत असेल, तर आज मी त्या रक्षणाचा प्रत्यक्ष परिणाम पाहीन.
रुद्र उवाच- तदोद्यतास्त्रा दैतेया हंतुं दैत्येश्वरात्मजम् । परिवार्य महात्मानं तस्थुर्दैत्येश्वराज्ञया
रुद्र म्हणतो—मग दैत्यांनी शस्त्र उचलून, दैत्यराजाच्या पुत्राभोवती गराडा घातला आणि राजाच्या आज्ञेने तिथे उभे राहिले.
प्रह्लादोऽपि तथा विष्णुं ध्यात्वा हृदयपंकजे । जपन्नष्टाक्षरं मंत्रं तस्थौ गिरिरिवापरः
प्रह्लादाने देखील आपल्या हृदयाच्या कमळात विष्णूचे ध्यान करत, आठ अक्षरांचा मंत्र जपत, तो दुसऱ्या पर्वतासारखा स्थिर उभा राहिला.
तं जघ्नुः परितो वीराः शूलतोमरशक्तिभिः । प्रह्लादस्य वपुस्तत्र हरिसंस्मरणाच्छुभे
त्या वीरांनी प्रह्लादाला चौफेर वेढून भाले, तोमर आणि शूलांनी जबर मारले; पण हरिच्या आठवणीमुळे त्याचे शरीर काहीच इजा न होता तसंच राहिलं.
विष्णोः प्रभावाद्दुद्धर्षाद्वज्रभूतमभूद्भृशम् । ततः संप्राप्य तद्गात्रं महास्त्राणि सुरद्विषाम्
विष्णूच्या सामर्थ्यामुळे त्याचं शरीर वज्रासारखं अभेद्य झालं; मग त्या देवद्वेष्ट्यांनी जे महास्त्र त्याच्यावर चालवले,
नीलोत्पलदलानीव पेतुश्चिछन्नाः क्षितौ शुभे । अल्पमप्यस्य तद्गात्रं भेत्तुं दैत्या न च क्षमाः
ती शस्त्रं निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखी विखुरली जाऊन जमिनीवर पडली; आणि त्या दैत्यांना त्याच्या शरीराचा अगदी थोडासाही भाग मोडता आला नाही.
विस्मितावाङ्मुखास्तस्थुर्दैत्य राजांतिके भटाः । तादृग्विधं महात्मानं दृष्ट्वा पुत्रं महाबलम्
असे महान आत्मा आणि बलवान पुत्र पाहून, ते सर्व सैनिक दैत्यराजाच्या समोर आश्चर्यचकित आणि गप्प उभे राहिले.
विस्मयं परमं गत्वा दैत्यराट्क्रोधमूर्छितः । आदिदेश ततः सर्वान्दंदशूकान्महाविषान्
दैत्यराज फारच चकित आणि संतापलेला होता; मग त्याने सर्व विषारी सर्पांना आज्ञा दिली.
वासुकिप्रभृतीन्भीमान्खादयध्वमिति क्रुधा । आदिष्टास्तेन राज्ञाथ ते नागाः सुमहाबलाः
त्याने वासुकीसारख्या भयंकर नागांना रागाने सांगितले, 'त्याला खा!' राजाच्या आज्ञेने ते बलाढ्य नाग
ज्वलितास्या महाभीमास्तं च खादुर्महाबलम् । गरुडध्वजभक्तं तं विदश्य गरलायुधाः
ज्वलंत तोंडाचे, भयंकर रूपाचे ते नाग त्या महाबलवान गरुडध्वज भक्तावर तुटून पडले आणि विषारी दातांनी त्याला दंश केला.
निर्विषाश्च्छिन्नदशना बभूवुरनिलाशनाः । वैनतेयसहस्रेण छिन्नगात्राः सुविह्वलाः
पण त्यांचं विष नाहीसं झालं, दात तुटले आणि ते वाऱ्यावर जगणारे झाले; विनतेच्या हजार हल्ल्यांनी त्यांची शरीरं जखमी झाली आणि ते फारच व्याकुळ झाले.
प्रदुद्रुवुर्दिशः सर्वावमंतो रुधिरं भृशम् । तादृग्विधान्महासर्पान्दृष्ट्वा दैत्यपतिस्तदा
ते सर्व दिशांना रक्ताने माखून पळून गेले; असे बलवान सर्प पाहून, त्या वेळी दैत्यांचा स्वामी
आदिदेश ततः क्रुद्धो दिग्गजान्सुमदान्वितान् । निर्दिष्टास्तेन राज्ञाथ दिग्गजाश्च मदोद्धताः
रागाने त्याने मदाने भरलेल्या दिशांच्या हत्तींना आज्ञा दिली; राजाच्या आज्ञेने ते गर्विष्ठ आणि बलवान हत्ती