सोऽत्र श्रीमान्नीलशैले वसते पुरुषोत्तमः । आरुह्य तं नमस्कृत्य संपूज्य सुकृतादिना
तो तेजस्वी पुरुषोत्तम इथे नीलशैलावर वास करतो; जो या डोंगरावर जाऊन, नमस्कार करून, चांगल्या कर्मांनी पूजा करतो—
नैवेद्यं भक्षयित्वा वै भूप भूयाच्चतुर्भुजः । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्
नैवेद्य खाल्ल्यावर, हे राजन, येथे माणूस चतुर्भुज होऊ शकतो; येथे एक प्राचीन कथा सांगितली जाते—
तं शृणुष्व महाराज सर्वाश्चर्यसमन्वितम् । रत्नग्रीवस्य नृपतेर्यद्वृत्तं सकुटुंबिनः
ती ऐक, हे महराज, सर्व आश्चर्यांनी भरलेली आहे; रत्नग्रीव या राजाच्या आणि त्याच्या कुटुंबाच्या बाबतीत जे घडले—
चतुर्भुजादिकं प्राप्तं देवदानवदुर्लभम् । आसीत्कांची महाराज पुरी लोकेषु विश्रुता
त्याने चतुर्भुज रूप मिळवले, जे देवांना आणि दानवांनाही दुर्मीळ आहे; कांची नावाचे एक नगर होते, जे जगात प्रसिद्ध होते—
महाजनपरीवारसमृद्धबलवाहना । यस्यां वसंति विप्राग्र्याः षट्कर्मनिरता भृशम्
जिथे मोठ्या लोकांचा परिवार, बलवान सैन्य आणि वाहने होती; जिथे श्रेष्ठ ब्राह्मण, सहा कर्तव्ये निष्ठेने पाळणारे, राहत होते—
सर्वभूतहिते युक्ता रामभक्तिषु लालसाः । क्षत्रिया रणकर्तारः संग्रामेऽप्यपलायिनः
सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी झटणारे, रामभक्तीत आसक्त; क्षत्रिय युद्धात कधीही न पळणारे, पराक्रमी—
परदार परद्रव्य परद्रोहपराङ्मुखाः । वैश्याः कुसीदकृष्यादिवाणिज्यशुभवृत्तयः
परस्त्री, परधन आणि परद्रोह यापासून दूर; वैश्य चांगल्या वर्तनाचे, सावकारी, शेती आणि व्यापारात गुंतलेले—
कुर्वन्ति रघुनाथस्य पदाम्भोजे रतिं सदा । शूद्रा ब्राह्मणसेवाभिर्गतरात्रिदिनान्तराः
ते नेहमी रघुनाथाच्या चरणकमळात प्रेम करतात; शूद्र, ब्राह्मणांची सेवा करत, दिवस-रात्र भेद न ठेवता—
कुर्वंति कथनं रामरामेति रसनाग्रतः । प्राकृताः केऽपि नो पापं कुर्वंति मनसात्र वै
सामान्य लोक ज्या वेळी 'राम राम' हे नाव जिभेच्या टोकावर उच्चारतात, तेव्हा त्यांच्या मनात पापाचा विचारही येत नाही.
दानं दया दमः सत्यं तत्र तिष्ठंति नित्यशः । वदते न पराबाधं वाक्यं कोऽपि नरोऽनघः
दान, दया, संयम आणि सत्य हे नेहमीच तिथे टिकून असतात; कोणीही दुसऱ्याला दुखावणारे बोल कधीच बोलत नाही, हे पापरहित.
न पारक्ये धने लोभं कुर्वंति न हि पातकम् । एवं प्रजा महाराज रत्नग्रीवेण पाल्यते
इतरांच्या संपत्तीवर त्यांना कधीच लालसा वाटत नाही, आणि कोणतेही पाप करत नाहीत; अशा प्रकारे, राजन्, रत्नग्रीव लोकांची नीट काळजी घेतो.
षष्ठांशं तत्र गृह्णाति नान्यं लोभविवर्जितः । एवं पालयमानस्य प्रजाधर्मेण भूपतेः
तो फक्त सहावा भाग घेतो, त्यापेक्षा अधिक काहीच नाही, कारण त्याच्यात लोभ नाही; अशा रीतीने, प्रजेला धर्माने सांभाळताना राजा—
गतानि बहुवर्षाणि सर्वभोगविलासिनः । विशालाक्षीं महाराज एकदा ह्यूचिवानिदम्
सर्व सुखांचा उपभोग घेत अनेक वर्षे गेली; मग एकदा, राजन्, त्याने विशालाक्षीला असे सांगितले—
पतिव्रतां धर्मपत्नीं पतिव्रतपरायणाम् । पुत्रा जाता विशालाक्षि प्रजारक्षा धुरंधराः
विशालाक्षी, तुझ्या पोटी पुत्र जन्मले, तू धर्मनिष्ठ, पतीपरायण पत्नी आहेस, आणि हे पुत्र प्रजेला सांभाळण्याचे ओझे उचलतात.
परीवारो महान्मह्यं वर्तते विगतज्वरः । हस्तिनो मम शैलाभा वाजिनः पवनोपमाः
माझ्याजवळ मोठा परिवार आहे, सर्वजण सुखी आहेत; माझे हत्ती डोंगरासारखे भक्कम आहेत, आणि घोडे वाऱ्यासारखे वेगवान आहेत.
रथाश्च सुहयैर्युक्ता वर्तंते मम नित्यशः । महाविष्णुप्रसादेन किंचिन्न्यूनं ममास्ति न
उत्तम घोड्यांनी जोडलेले रथ नेहमी माझ्या सेवेत आहेत; महाविष्णूच्या कृपेने मला काहीच कमी नाही.
एवं मनोरथस्त्वेकस्तिष्ठते मानसे मम । परं तीर्थं मया नाद्य कृतं परमशोभने
तरीही माझ्या मनात एक इच्छा उरली आहे: हे परमसुंदर, मी अजूनही श्रेष्ठ तीर्थयात्रा केलेली नाही.
गर्भवासविरामाय क्षमं गोविंदशोभितम् । वृद्धो जातोऽस्म्यहं तावद्वलीपलितदेहवान्
जन्ममरणाच्या फेरातून मुक्त होण्यासाठी योग्य, गोविंदाने शोभित असे तीर्थ; मी आता म्हातारा झालो आहे, अंगावर सुरकुत्या आणि केस पांढरे झाले आहेत.
करिष्यामि मनोहारि तीर्थसेवनमादृतः । यो नरो जन्मपर्यंतं स्वोदरस्य प्रपूरकः
मी मनोहर तीर्थसेवा भक्तीने करणार आहे; कारण जो माणूस जन्मभर फक्त स्वतःचे पोट भरण्यातच गुंततो—
न करोति हरेः पूजां स नरो गोवृषः स्मृतः । तस्माद्गच्छामि भो भद्रे तीर्थयात्रां प्रति प्रिये
आणि जो हरिपूजा करत नाही, तो माणूस गाई किंवा बैलासारखा समजला जातो; म्हणून, हे शुभे, मी आता तीर्थयात्रेला निघतो, प्रिये.
सकुटुंबः सुते न्यस्य धुरं राज्यस्य निर्भृताम् । इति व्यवस्य संध्यायां हरिं ध्यायन्निशांतरे
संपूर्ण राज्याची जबाबदारी मुलाकडे सोपवून, कुटुंबासह, असा निश्चय करून, संध्याकाळी हरिचे ध्यान करत रात्रभर जागा राहिलो—
अद्राक्षीत्स्वप्नमप्येकं ब्राह्मणं तापसं वरम् । प्रातरुत्थाय राजासौ कृत्वा संध्यादिकाः क्रियाः
त्याने स्वप्नात एक ब्राह्मण तपस्वी पाहिला; पहाटे उठून, राजाने संध्यादी कृत्ये केली.
सभां मंत्रिजनैः सार्द्धं सुखमासेदिवान्महान् । तावद्विप्रं ददर्शाथ तापसं कृशदेहिनम्
मंत्र्यांसह सभेत बसून, तो आनंदाने गप्पा मारत होता; तेवढ्यात त्याने त्या कृश शरीराच्या तपस्वी ब्राह्मणाला पाहिले.
जटावल्कलकौपीनधारिणं दंडपाणिनम् । अनेकतीर्थसेवाभिः कृतपुण्यकलेवरम्
त्याच्या डोक्यावर जटा, अंगावर वल्कल आणि कमरेला कौपीन, हातात दंड, अनेक तीर्थसेवेमुळे त्याचे शरीर पुण्यवान झाले होते.
राजा तं वीक्ष्य शिरसा प्रणनाम महाभुजः । अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे प्रहृष्टात्मा महीपतिः
राजाने त्याला पाहताच डोकं झुकवून नमस्कार केला; मग आनंदित मनाने पाय धुण्यासाठी पाणी व इतर आदरपूर्वक सेवा केली.
सुखोपविष्टं विश्रांतं पप्रच्छ विदितं द्विजम् । स्वामिंस्त्वद्दर्शनान्मेऽद्य गतं देहस्य पातकम्
ब्राह्मण आरामात बसला, विश्रांती घेतली, तेव्हा राजाने त्याला विचारले: 'स्वामी, आज तुमचे दर्शन झाल्याने माझ्या शरीराचे पाप नाहीसे झाले.'
महांतः कृपणान्पातुं यांति तद्गेहमादरात् । तस्मात्कथय भो विप्र वृद्धस्य मम संप्रति
महात्मे लोक दीन लोकांचं रक्षण करायला त्यांच्या घरी आदरानं जातात. म्हणून, ब्राह्मण, आता माझ्या वयोवृद्ध वडिलांबद्दल मला सांग.
को देवो गर्भनाशाय किं तीर्थं च क्षमं भवेत् । यूयं सर्वगताः श्रेष्ठाः समाधिध्यानतत्पराः
गर्भपात टाळण्यासाठी कोणत्या देवाची पूजा करावी आणि कोणतं तीर्थ योग्य आहे? तुम्ही सर्वजण श्रेष्ठ आहात, नेहमी ध्यानात मग्न असता.
सर्वतीर्थावगाहेन कृतपुण्यात्मनोऽमलाः । यथावच्छृण्वते मह्यं श्रद्दधानाय विस्तरात्
सर्व तीर्थांमध्ये स्नान करून पुण्यवान आणि निर्मळ झालेल्या तुम्ही माझं श्रद्धेनं आणि नीट ऐका.
कथयस्व प्रसादेन सर्वतीर्थविचक्षण । ब्राह्मण उवाच। शृणु राजेंद्र वक्ष्यामि यत्पृष्टं तीर्थसेवनम्
सर्व तीर्थांचं ज्ञान असलेल्या तुझ्या कृपेने मला सांग. ब्राह्मण म्हणाला: ऐक राजेंद्र, तू विचारलेलं तीर्थसेवन मी तुला सांगतो.