श्रुतिस्मृतिसमुत्थं ये धर्मं सद्भिः सुसाधितम् । न मन्यंते स्वबुद्धिस्थ हेतुवादविचारणाः
जे लोक वेद आणि स्मृती यांमधून निर्माण झालेला, सज्जनांनी आचरणात आणलेला धर्म, स्वतःच्या बुध्दीवर आणि तर्कावर आधारून मानत नाहीत—
नीलीविक्रयकर्तारो लाक्षाविक्रयकारकाः । यो ब्राह्मणो घृतादीनि विक्रीणाति सुरापकः
जे निळी किंवा लाख यांचा व्यापार करतात, किंवा जो ब्राह्मण तूप वगैरे वस्तू विकतो, किंवा मद्य बनवतो—
कन्यां रूपेण संपन्नां न दद्यात्कुलशीलिने । विक्रीणाति द्रव्यलोभात्पिता पापेन मोहितः
जो वडील धनाच्या लोभामुळे, चांगल्या घराण्यातील आणि गुणी असलेल्या आपल्या सुंदर मुलीचे, जणू विक्रीच करतो—
पत्नीं दूषयते यस्तु कुलशीलवतीं नरः । स्वयमेवात्ति मधुरं बंधुभ्यो न ददाति यः
जो पुरुष चांगल्या घरातील आणि सुसंस्कृत बायकोचे अपमान करतो, किंवा गोड पदार्थ स्वतः खातो आणि नातेवाइकांना देत नाही—
भोजने ब्राह्मणार्थे च पाकभेदं करोति यः । कृसरं पायसं वापि नार्थिनं दापयेत्कुधीः
जो जेवणात किंवा ब्राह्मणांसाठी स्वयंपाकात भेद करतो, किंवा वाईट बुध्दीने मागणाऱ्याला कुसर किंवा पायस देत नाही—
अतिथीनवमन्यंते सूर्यतापादितापितान् । अंतरिक्षभुजो ये च ये च विश्वासघातकाः
जे पाहुण्यांचा, जे उन्हाने त्रस्त झाले आहेत, अपमान करतात; जे आकाशाकडे हात उचलतात, आणि जे विश्वासघात करतात—
न पश्यंति महाराज रघुनाथ पराङ्मुखाः । असौ पुण्यो गिरिवरः पुरुषोत्तम शोभितः
हे महराज रघुनाथ, जे लोक तोंड फिरवतात, त्यांना हा पुण्यशाली, सुंदर पर्वत, पुरुषोत्तमाने शोभलेला, दिसत नाही—
पवित्रयति सर्वान्नो दर्शनेन मनोहरः । अत्र तिष्ठति देवानां मुकुटैरर्चितांघ्रिकः
याचे मनोहारी दर्शन सर्वांना पवित्र करते; येथे देवांच्या मुकुटांनी पूजलेले चरण असलेला तो उभा आहे—
पुण्यवद्भिर्दर्शनार्हः पुण्यदः पुरुषोत्तमः । श्रुतयो नेतिनेतीति ब्रुवाणा न विदंति यम्
पुण्यवानांसाठी दर्शनास योग्य, पुण्य देणारा तो पुरुषोत्तम; 'हे नाही, ते नाही' असे म्हणणाऱ्या शास्त्रज्ञांना तो कळत नाही—
यत्पादरज इंद्रादिदेवैर्मृग्यं सुदुर्ल्लभम् । वेदांतादिभिरन्यूनैर्वाक्यैर्विदंति यं बुधाः
ज्याच्या चरणरजेला इंद्रादी देव सुद्धा मिळवू पाहतात, पण ती फार कठीण मिळते; ज्याला वेदांत वगैरे निर्दोष वचनांनी ज्ञानी लोक ओळखतात—
सोऽत्र श्रीमान्नीलशैले वसते पुरुषोत्तमः । आरुह्य तं नमस्कृत्य संपूज्य सुकृतादिना
तो तेजस्वी पुरुषोत्तम इथे नीलशैलावर वास करतो; जो या डोंगरावर जाऊन, नमस्कार करून, चांगल्या कर्मांनी पूजा करतो—
नैवेद्यं भक्षयित्वा वै भूप भूयाच्चतुर्भुजः । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्
नैवेद्य खाल्ल्यावर, हे राजन, येथे माणूस चतुर्भुज होऊ शकतो; येथे एक प्राचीन कथा सांगितली जाते—
तं शृणुष्व महाराज सर्वाश्चर्यसमन्वितम् । रत्नग्रीवस्य नृपतेर्यद्वृत्तं सकुटुंबिनः
ती ऐक, हे महराज, सर्व आश्चर्यांनी भरलेली आहे; रत्नग्रीव या राजाच्या आणि त्याच्या कुटुंबाच्या बाबतीत जे घडले—
चतुर्भुजादिकं प्राप्तं देवदानवदुर्लभम् । आसीत्कांची महाराज पुरी लोकेषु विश्रुता
त्याने चतुर्भुज रूप मिळवले, जे देवांना आणि दानवांनाही दुर्मीळ आहे; कांची नावाचे एक नगर होते, जे जगात प्रसिद्ध होते—
महाजनपरीवारसमृद्धबलवाहना । यस्यां वसंति विप्राग्र्याः षट्कर्मनिरता भृशम्
जिथे मोठ्या लोकांचा परिवार, बलवान सैन्य आणि वाहने होती; जिथे श्रेष्ठ ब्राह्मण, सहा कर्तव्ये निष्ठेने पाळणारे, राहत होते—
सर्वभूतहिते युक्ता रामभक्तिषु लालसाः । क्षत्रिया रणकर्तारः संग्रामेऽप्यपलायिनः
सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी झटणारे, रामभक्तीत आसक्त; क्षत्रिय युद्धात कधीही न पळणारे, पराक्रमी—
परदार परद्रव्य परद्रोहपराङ्मुखाः । वैश्याः कुसीदकृष्यादिवाणिज्यशुभवृत्तयः
परस्त्री, परधन आणि परद्रोह यापासून दूर; वैश्य चांगल्या वर्तनाचे, सावकारी, शेती आणि व्यापारात गुंतलेले—
कुर्वन्ति रघुनाथस्य पदाम्भोजे रतिं सदा । शूद्रा ब्राह्मणसेवाभिर्गतरात्रिदिनान्तराः
ते नेहमी रघुनाथाच्या चरणकमळात प्रेम करतात; शूद्र, ब्राह्मणांची सेवा करत, दिवस-रात्र भेद न ठेवता—
कुर्वंति कथनं रामरामेति रसनाग्रतः । प्राकृताः केऽपि नो पापं कुर्वंति मनसात्र वै
सामान्य लोक ज्या वेळी 'राम राम' हे नाव जिभेच्या टोकावर उच्चारतात, तेव्हा त्यांच्या मनात पापाचा विचारही येत नाही.
दानं दया दमः सत्यं तत्र तिष्ठंति नित्यशः । वदते न पराबाधं वाक्यं कोऽपि नरोऽनघः
दान, दया, संयम आणि सत्य हे नेहमीच तिथे टिकून असतात; कोणीही दुसऱ्याला दुखावणारे बोल कधीच बोलत नाही, हे पापरहित.
न पारक्ये धने लोभं कुर्वंति न हि पातकम् । एवं प्रजा महाराज रत्नग्रीवेण पाल्यते
इतरांच्या संपत्तीवर त्यांना कधीच लालसा वाटत नाही, आणि कोणतेही पाप करत नाहीत; अशा प्रकारे, राजन्, रत्नग्रीव लोकांची नीट काळजी घेतो.
षष्ठांशं तत्र गृह्णाति नान्यं लोभविवर्जितः । एवं पालयमानस्य प्रजाधर्मेण भूपतेः
तो फक्त सहावा भाग घेतो, त्यापेक्षा अधिक काहीच नाही, कारण त्याच्यात लोभ नाही; अशा रीतीने, प्रजेला धर्माने सांभाळताना राजा—
गतानि बहुवर्षाणि सर्वभोगविलासिनः । विशालाक्षीं महाराज एकदा ह्यूचिवानिदम्
सर्व सुखांचा उपभोग घेत अनेक वर्षे गेली; मग एकदा, राजन्, त्याने विशालाक्षीला असे सांगितले—
पतिव्रतां धर्मपत्नीं पतिव्रतपरायणाम् । पुत्रा जाता विशालाक्षि प्रजारक्षा धुरंधराः
विशालाक्षी, तुझ्या पोटी पुत्र जन्मले, तू धर्मनिष्ठ, पतीपरायण पत्नी आहेस, आणि हे पुत्र प्रजेला सांभाळण्याचे ओझे उचलतात.
परीवारो महान्मह्यं वर्तते विगतज्वरः । हस्तिनो मम शैलाभा वाजिनः पवनोपमाः
माझ्याजवळ मोठा परिवार आहे, सर्वजण सुखी आहेत; माझे हत्ती डोंगरासारखे भक्कम आहेत, आणि घोडे वाऱ्यासारखे वेगवान आहेत.
रथाश्च सुहयैर्युक्ता वर्तंते मम नित्यशः । महाविष्णुप्रसादेन किंचिन्न्यूनं ममास्ति न
उत्तम घोड्यांनी जोडलेले रथ नेहमी माझ्या सेवेत आहेत; महाविष्णूच्या कृपेने मला काहीच कमी नाही.
एवं मनोरथस्त्वेकस्तिष्ठते मानसे मम । परं तीर्थं मया नाद्य कृतं परमशोभने
तरीही माझ्या मनात एक इच्छा उरली आहे: हे परमसुंदर, मी अजूनही श्रेष्ठ तीर्थयात्रा केलेली नाही.
गर्भवासविरामाय क्षमं गोविंदशोभितम् । वृद्धो जातोऽस्म्यहं तावद्वलीपलितदेहवान्
जन्ममरणाच्या फेरातून मुक्त होण्यासाठी योग्य, गोविंदाने शोभित असे तीर्थ; मी आता म्हातारा झालो आहे, अंगावर सुरकुत्या आणि केस पांढरे झाले आहेत.
करिष्यामि मनोहारि तीर्थसेवनमादृतः । यो नरो जन्मपर्यंतं स्वोदरस्य प्रपूरकः
मी मनोहर तीर्थसेवा भक्तीने करणार आहे; कारण जो माणूस जन्मभर फक्त स्वतःचे पोट भरण्यातच गुंततो—
न करोति हरेः पूजां स नरो गोवृषः स्मृतः । तस्माद्गच्छामि भो भद्रे तीर्थयात्रां प्रति प्रिये
आणि जो हरिपूजा करत नाही, तो माणूस गाई किंवा बैलासारखा समजला जातो; म्हणून, हे शुभे, मी आता तीर्थयात्रेला निघतो, प्रिये.