एवं स गच्छंस्तन्मार्गे पर्वताग्र्यं ददर्श ह । स्फाटिकैः कानकै रौप्यै राजितं प्रस्थराजिभिः
त्या मार्गाने जात असताना त्याला एक भव्य पर्वत दिसला, जो स्फटिक, सोने आणि चांदीने सजलेला होता आणि सुंदर पठारांनी झळकत होता.
जलनिर्झरसंह्रादं नानाधातुकभूतलम् । गैरिकादिकसद्धातु लाक्षारंगविराजितम्
त्या पर्वतावर जलप्रपातांचा गडगडाट ऐकू येत होता, विविध धातूंनी बनलेली भूमी, गेरू व इतर रंगांनी आणि लाखेच्या लाल छटांनी तो उजळून निघाला होता.
यत्र सिद्धांगनाः सिद्धैः संक्रीडंत्यकुतोभयाः । गंधर्वाप्सरसो नागा यत्र क्रीडंति लीलया
जिथे सिद्ध स्त्रिया निर्भयपणे सिद्धांसोबत खेळतात, तिथेच गंधर्व, अप्सरा आणि नागही आनंदाने क्रीडा करतात.
गंगातरंगसंस्पर्श शीतवायुनिषेवितम् । वीणारणद्धंसशुकक्वणसुंदरशोभितम्
गंगेच्या लाटांचा स्पर्श आणि थंड वाऱ्याच्या झुळुकीने ताजेतवाने झालेला, त्या पर्वतावर वीणा, हंस आणि पोपट यांच्या गोड आवाजाने सौंदर्य खुलले होते.
पर्वतं वीक्ष्य शत्रुघ्न उवाच सुमतिं त्विदम् । तद्दर्शनसमुद्भूत विस्मयाविष्टमानसः
तो पर्वत पाहून, शत्रुघ्नाच्या मनात त्या दृश्यामुळे आश्चर्य दाटून आले आणि त्याने सुमतीला असे विचारले.
कोऽयं महागिरिवरो विस्मापयति मे मनः । महारजतसत्प्रस्थो मार्गे राजति मेऽद्भुतः
हा कोणता मोठा आणि अद्भुत पर्वत आहे, जो माझ्या मनाला आश्चर्यचकित करतो? या मार्गावर त्याचे विशाल चांदीचे पठार किती सुंदर चमकत आहे!
अत्र किं देवतावासो देवानां क्रीडनस्थलम् । यदेतन्मनसः क्षोभं करोति श्रीसमुच्चयैः
हे देवतांचे निवासस्थान आहे का? की देवतांसाठी खेळण्याचे ठिकाण आहे? कारण याच्या तेजामुळे माझ्या मनात आनंदाची लहर उठते.
इति वाक्यं समाकर्ण्य जगाद सुमतिस्तदा । वक्ष्यमाणगुणागार रामचंद्र पदाब्जधीः
हे शब्द ऐकून, सुमतीने बोलायला सुरुवात केली. त्याचे मन रामचंद्राच्या कमलासारख्या पायांमध्ये एकाग्र होते, आणि तो गुणांचे माहेरघर आहे.
नीलोऽयं पर्वतो राजन्पुरतो भाति भूमिप । मनोहरैर्महाशृङ्गैः स्फाटिकाग्रैः समंततः
राजा, तुझ्या समोर जो पर्वत आहे तो निळसर रंगाचा आहे, आणि सर्व बाजूंनी सुंदर मोठ्या शिखरांनी व स्फटिकाच्या टोकांनी सजलेला आहे.
एनं पश्यंति नो पापाः परदाररता नराः । विष्णोर्गुणगणान्ये वै न मन्यंते नराधमाः
जे पापी आहेत, जे दुसऱ्यांच्या स्त्रियांमध्ये आसक्त असतात, त्यांना हा पर्वत दिसत नाही. आणि जे विष्णूचे गुण मानत नाहीत, असे नीच माणसेही हे पाहू शकत नाहीत.
श्रुतिस्मृतिसमुत्थं ये धर्मं सद्भिः सुसाधितम् । न मन्यंते स्वबुद्धिस्थ हेतुवादविचारणाः
जे लोक वेद आणि स्मृती यांमधून निर्माण झालेला, सज्जनांनी आचरणात आणलेला धर्म, स्वतःच्या बुध्दीवर आणि तर्कावर आधारून मानत नाहीत—
नीलीविक्रयकर्तारो लाक्षाविक्रयकारकाः । यो ब्राह्मणो घृतादीनि विक्रीणाति सुरापकः
जे निळी किंवा लाख यांचा व्यापार करतात, किंवा जो ब्राह्मण तूप वगैरे वस्तू विकतो, किंवा मद्य बनवतो—
कन्यां रूपेण संपन्नां न दद्यात्कुलशीलिने । विक्रीणाति द्रव्यलोभात्पिता पापेन मोहितः
जो वडील धनाच्या लोभामुळे, चांगल्या घराण्यातील आणि गुणी असलेल्या आपल्या सुंदर मुलीचे, जणू विक्रीच करतो—
पत्नीं दूषयते यस्तु कुलशीलवतीं नरः । स्वयमेवात्ति मधुरं बंधुभ्यो न ददाति यः
जो पुरुष चांगल्या घरातील आणि सुसंस्कृत बायकोचे अपमान करतो, किंवा गोड पदार्थ स्वतः खातो आणि नातेवाइकांना देत नाही—
भोजने ब्राह्मणार्थे च पाकभेदं करोति यः । कृसरं पायसं वापि नार्थिनं दापयेत्कुधीः
जो जेवणात किंवा ब्राह्मणांसाठी स्वयंपाकात भेद करतो, किंवा वाईट बुध्दीने मागणाऱ्याला कुसर किंवा पायस देत नाही—
अतिथीनवमन्यंते सूर्यतापादितापितान् । अंतरिक्षभुजो ये च ये च विश्वासघातकाः
जे पाहुण्यांचा, जे उन्हाने त्रस्त झाले आहेत, अपमान करतात; जे आकाशाकडे हात उचलतात, आणि जे विश्वासघात करतात—
न पश्यंति महाराज रघुनाथ पराङ्मुखाः । असौ पुण्यो गिरिवरः पुरुषोत्तम शोभितः
हे महराज रघुनाथ, जे लोक तोंड फिरवतात, त्यांना हा पुण्यशाली, सुंदर पर्वत, पुरुषोत्तमाने शोभलेला, दिसत नाही—
पवित्रयति सर्वान्नो दर्शनेन मनोहरः । अत्र तिष्ठति देवानां मुकुटैरर्चितांघ्रिकः
याचे मनोहारी दर्शन सर्वांना पवित्र करते; येथे देवांच्या मुकुटांनी पूजलेले चरण असलेला तो उभा आहे—
पुण्यवद्भिर्दर्शनार्हः पुण्यदः पुरुषोत्तमः । श्रुतयो नेतिनेतीति ब्रुवाणा न विदंति यम्
पुण्यवानांसाठी दर्शनास योग्य, पुण्य देणारा तो पुरुषोत्तम; 'हे नाही, ते नाही' असे म्हणणाऱ्या शास्त्रज्ञांना तो कळत नाही—
यत्पादरज इंद्रादिदेवैर्मृग्यं सुदुर्ल्लभम् । वेदांतादिभिरन्यूनैर्वाक्यैर्विदंति यं बुधाः
ज्याच्या चरणरजेला इंद्रादी देव सुद्धा मिळवू पाहतात, पण ती फार कठीण मिळते; ज्याला वेदांत वगैरे निर्दोष वचनांनी ज्ञानी लोक ओळखतात—
सोऽत्र श्रीमान्नीलशैले वसते पुरुषोत्तमः । आरुह्य तं नमस्कृत्य संपूज्य सुकृतादिना
तो तेजस्वी पुरुषोत्तम इथे नीलशैलावर वास करतो; जो या डोंगरावर जाऊन, नमस्कार करून, चांगल्या कर्मांनी पूजा करतो—
नैवेद्यं भक्षयित्वा वै भूप भूयाच्चतुर्भुजः । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्
नैवेद्य खाल्ल्यावर, हे राजन, येथे माणूस चतुर्भुज होऊ शकतो; येथे एक प्राचीन कथा सांगितली जाते—
तं शृणुष्व महाराज सर्वाश्चर्यसमन्वितम् । रत्नग्रीवस्य नृपतेर्यद्वृत्तं सकुटुंबिनः
ती ऐक, हे महराज, सर्व आश्चर्यांनी भरलेली आहे; रत्नग्रीव या राजाच्या आणि त्याच्या कुटुंबाच्या बाबतीत जे घडले—
चतुर्भुजादिकं प्राप्तं देवदानवदुर्लभम् । आसीत्कांची महाराज पुरी लोकेषु विश्रुता
त्याने चतुर्भुज रूप मिळवले, जे देवांना आणि दानवांनाही दुर्मीळ आहे; कांची नावाचे एक नगर होते, जे जगात प्रसिद्ध होते—
महाजनपरीवारसमृद्धबलवाहना । यस्यां वसंति विप्राग्र्याः षट्कर्मनिरता भृशम्
जिथे मोठ्या लोकांचा परिवार, बलवान सैन्य आणि वाहने होती; जिथे श्रेष्ठ ब्राह्मण, सहा कर्तव्ये निष्ठेने पाळणारे, राहत होते—
सर्वभूतहिते युक्ता रामभक्तिषु लालसाः । क्षत्रिया रणकर्तारः संग्रामेऽप्यपलायिनः
सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी झटणारे, रामभक्तीत आसक्त; क्षत्रिय युद्धात कधीही न पळणारे, पराक्रमी—
परदार परद्रव्य परद्रोहपराङ्मुखाः । वैश्याः कुसीदकृष्यादिवाणिज्यशुभवृत्तयः
परस्त्री, परधन आणि परद्रोह यापासून दूर; वैश्य चांगल्या वर्तनाचे, सावकारी, शेती आणि व्यापारात गुंतलेले—
कुर्वन्ति रघुनाथस्य पदाम्भोजे रतिं सदा । शूद्रा ब्राह्मणसेवाभिर्गतरात्रिदिनान्तराः
ते नेहमी रघुनाथाच्या चरणकमळात प्रेम करतात; शूद्र, ब्राह्मणांची सेवा करत, दिवस-रात्र भेद न ठेवता—
कुर्वंति कथनं रामरामेति रसनाग्रतः । प्राकृताः केऽपि नो पापं कुर्वंति मनसात्र वै
सामान्य लोक ज्या वेळी 'राम राम' हे नाव जिभेच्या टोकावर उच्चारतात, तेव्हा त्यांच्या मनात पापाचा विचारही येत नाही.
दानं दया दमः सत्यं तत्र तिष्ठंति नित्यशः । वदते न पराबाधं वाक्यं कोऽपि नरोऽनघः
दान, दया, संयम आणि सत्य हे नेहमीच तिथे टिकून असतात; कोणीही दुसऱ्याला दुखावणारे बोल कधीच बोलत नाही, हे पापरहित.