योधास्तन्निर्गमं दृष्ट्वा पृष्ठतोऽनुययुस्तदा । हस्तिभिः पत्तिभिः केचिद्रथैः केचन वाजिभिः
तो घोडा निघताना पाहून, काही सैनिक हत्तीवर, काही पायदळाने, काही रथावर आणि काही घोड्यावर मागून गेले.
शत्रुघ्नोऽमात्यवर्येण सुमत्याख्येन संयुतः । पृष्ठतोऽनुजगामाशु रथेन हयशोभिना
शत्रुघ्न आपल्या श्रेष्ठ मंत्री सुमतीसोबत, घोड्यांनी सजवलेल्या रथावर बसून, मागून लवकरच निघाला.
गच्छन्वाजीपुरं प्राप्तो विमलाख्यस्य भूपतेः । रत्नातटाख्यं च जनैर्हृष्टपुष्टैः समाकुलम्
घोड्यांच्या नगरीत पोहोचून तो विमलाख्य नावाच्या राजाच्या राज्यात गेला. रत्नाटट नावाच्या ठिकाणी, आनंदी आणि समृद्ध लोकांनी भरलेल्या त्या नगरीत तो पोहोचला.
स सेवकादुपश्रुत्य रघुनाथ हयोत्तमम् । पुरोंतिके हि संप्राप्तं सर्वयोधसमन्वितम्
तेव्हा सेवकांकडून रघुनाथ आणि उत्तम घोडा आले आहेत, आणि सर्व योद्ध्यांसह ते प्रवेशद्वाराजवळ पोहोचले आहेत, हे त्याला समजले.
तदा गजानां सप्तत्या चंद्रवर्णसमानया । अश्वानामयुतैः सार्धं रथानां कांचनत्विषाम्
मग चंद्रासारख्या शुभ्र रंगाच्या सत्तर हत्ती, दहा हजार घोडे आणि सोन्याने झळाळणाऱ्या रथांसह तो निघाला.
सहस्रेण च संयुक्तः शत्रुघ्नं प्रति जग्मिवान् । शत्रुघ्नं स नमस्कृत्य सर्वान्प्राप्तान्महारथान्
हजार लोकांसह तो शत्रुघ्नकडे गेला. शत्रुघ्नाला वंदन करून, आलेल्या सर्व महान रथी योद्ध्यांचे त्याने स्वागत केले.
वसुकोशं धनं सर्वं राज्यं तस्मै निवेद्य च । किं करोमीति राजा तं जगाद पुरतः स्थितः
राज्याचा सर्व खजिना, धन आणि राज्य त्याच्यासमोर सादर करून, राजा समोर उभा राहून म्हणाला, 'मी काय करू?'
राजापि तं स्वीयपदे प्रणम्रं । दोर्भ्यां दृढं संपरिषस्वजे महान् । जगाम साकं तनये स्वराज्यं । निक्षिप्य सर्वं बहुधन्विभिर्वृतः
राजाने आपल्या जागी वाकून त्याला दोन्ही हातांनी घट्ट मिठी मारली. आपल्या मुलासह, अनेक धनुर्धारींनी वेढलेला, त्याने सर्व काही सोपवून आपल्याच राज्यात गेला.
रामचंद्राभिधां श्रुत्वा सर्वश्रुतिमनोहराम् । सर्वे प्रणम्य तं वाहं ददुर्वसुमहाधनम्
रामचंद्र हे सर्वांच्या मनाला आनंद देणारे नाव ऐकून, सर्वांनी वाकून त्याला मोठे धन व खजिना दिला.
राजानं पूजयित्वा तु शत्रुघ्नः परया मुदा । सेनया सहितोऽगच्छद्वाजिनः पृष्ठतस्तदा
राजाचा सन्मान करून, शत्रुघ्न अत्यंत आनंदाने आपल्या सैन्यासह निघाला, आणि घोडे मागून चालले.
एवं स गच्छंस्तन्मार्गे पर्वताग्र्यं ददर्श ह । स्फाटिकैः कानकै रौप्यै राजितं प्रस्थराजिभिः
त्या मार्गाने जात असताना त्याला एक भव्य पर्वत दिसला, जो स्फटिक, सोने आणि चांदीने सजलेला होता आणि सुंदर पठारांनी झळकत होता.
जलनिर्झरसंह्रादं नानाधातुकभूतलम् । गैरिकादिकसद्धातु लाक्षारंगविराजितम्
त्या पर्वतावर जलप्रपातांचा गडगडाट ऐकू येत होता, विविध धातूंनी बनलेली भूमी, गेरू व इतर रंगांनी आणि लाखेच्या लाल छटांनी तो उजळून निघाला होता.
यत्र सिद्धांगनाः सिद्धैः संक्रीडंत्यकुतोभयाः । गंधर्वाप्सरसो नागा यत्र क्रीडंति लीलया
जिथे सिद्ध स्त्रिया निर्भयपणे सिद्धांसोबत खेळतात, तिथेच गंधर्व, अप्सरा आणि नागही आनंदाने क्रीडा करतात.
गंगातरंगसंस्पर्श शीतवायुनिषेवितम् । वीणारणद्धंसशुकक्वणसुंदरशोभितम्
गंगेच्या लाटांचा स्पर्श आणि थंड वाऱ्याच्या झुळुकीने ताजेतवाने झालेला, त्या पर्वतावर वीणा, हंस आणि पोपट यांच्या गोड आवाजाने सौंदर्य खुलले होते.
पर्वतं वीक्ष्य शत्रुघ्न उवाच सुमतिं त्विदम् । तद्दर्शनसमुद्भूत विस्मयाविष्टमानसः
तो पर्वत पाहून, शत्रुघ्नाच्या मनात त्या दृश्यामुळे आश्चर्य दाटून आले आणि त्याने सुमतीला असे विचारले.
कोऽयं महागिरिवरो विस्मापयति मे मनः । महारजतसत्प्रस्थो मार्गे राजति मेऽद्भुतः
हा कोणता मोठा आणि अद्भुत पर्वत आहे, जो माझ्या मनाला आश्चर्यचकित करतो? या मार्गावर त्याचे विशाल चांदीचे पठार किती सुंदर चमकत आहे!
अत्र किं देवतावासो देवानां क्रीडनस्थलम् । यदेतन्मनसः क्षोभं करोति श्रीसमुच्चयैः
हे देवतांचे निवासस्थान आहे का? की देवतांसाठी खेळण्याचे ठिकाण आहे? कारण याच्या तेजामुळे माझ्या मनात आनंदाची लहर उठते.
इति वाक्यं समाकर्ण्य जगाद सुमतिस्तदा । वक्ष्यमाणगुणागार रामचंद्र पदाब्जधीः
हे शब्द ऐकून, सुमतीने बोलायला सुरुवात केली. त्याचे मन रामचंद्राच्या कमलासारख्या पायांमध्ये एकाग्र होते, आणि तो गुणांचे माहेरघर आहे.
नीलोऽयं पर्वतो राजन्पुरतो भाति भूमिप । मनोहरैर्महाशृङ्गैः स्फाटिकाग्रैः समंततः
राजा, तुझ्या समोर जो पर्वत आहे तो निळसर रंगाचा आहे, आणि सर्व बाजूंनी सुंदर मोठ्या शिखरांनी व स्फटिकाच्या टोकांनी सजलेला आहे.
एनं पश्यंति नो पापाः परदाररता नराः । विष्णोर्गुणगणान्ये वै न मन्यंते नराधमाः
जे पापी आहेत, जे दुसऱ्यांच्या स्त्रियांमध्ये आसक्त असतात, त्यांना हा पर्वत दिसत नाही. आणि जे विष्णूचे गुण मानत नाहीत, असे नीच माणसेही हे पाहू शकत नाहीत.
श्रुतिस्मृतिसमुत्थं ये धर्मं सद्भिः सुसाधितम् । न मन्यंते स्वबुद्धिस्थ हेतुवादविचारणाः
जे लोक वेद आणि स्मृती यांमधून निर्माण झालेला, सज्जनांनी आचरणात आणलेला धर्म, स्वतःच्या बुध्दीवर आणि तर्कावर आधारून मानत नाहीत—
नीलीविक्रयकर्तारो लाक्षाविक्रयकारकाः । यो ब्राह्मणो घृतादीनि विक्रीणाति सुरापकः
जे निळी किंवा लाख यांचा व्यापार करतात, किंवा जो ब्राह्मण तूप वगैरे वस्तू विकतो, किंवा मद्य बनवतो—
कन्यां रूपेण संपन्नां न दद्यात्कुलशीलिने । विक्रीणाति द्रव्यलोभात्पिता पापेन मोहितः
जो वडील धनाच्या लोभामुळे, चांगल्या घराण्यातील आणि गुणी असलेल्या आपल्या सुंदर मुलीचे, जणू विक्रीच करतो—
पत्नीं दूषयते यस्तु कुलशीलवतीं नरः । स्वयमेवात्ति मधुरं बंधुभ्यो न ददाति यः
जो पुरुष चांगल्या घरातील आणि सुसंस्कृत बायकोचे अपमान करतो, किंवा गोड पदार्थ स्वतः खातो आणि नातेवाइकांना देत नाही—
भोजने ब्राह्मणार्थे च पाकभेदं करोति यः । कृसरं पायसं वापि नार्थिनं दापयेत्कुधीः
जो जेवणात किंवा ब्राह्मणांसाठी स्वयंपाकात भेद करतो, किंवा वाईट बुध्दीने मागणाऱ्याला कुसर किंवा पायस देत नाही—
अतिथीनवमन्यंते सूर्यतापादितापितान् । अंतरिक्षभुजो ये च ये च विश्वासघातकाः
जे पाहुण्यांचा, जे उन्हाने त्रस्त झाले आहेत, अपमान करतात; जे आकाशाकडे हात उचलतात, आणि जे विश्वासघात करतात—
न पश्यंति महाराज रघुनाथ पराङ्मुखाः । असौ पुण्यो गिरिवरः पुरुषोत्तम शोभितः
हे महराज रघुनाथ, जे लोक तोंड फिरवतात, त्यांना हा पुण्यशाली, सुंदर पर्वत, पुरुषोत्तमाने शोभलेला, दिसत नाही—
पवित्रयति सर्वान्नो दर्शनेन मनोहरः । अत्र तिष्ठति देवानां मुकुटैरर्चितांघ्रिकः
याचे मनोहारी दर्शन सर्वांना पवित्र करते; येथे देवांच्या मुकुटांनी पूजलेले चरण असलेला तो उभा आहे—
पुण्यवद्भिर्दर्शनार्हः पुण्यदः पुरुषोत्तमः । श्रुतयो नेतिनेतीति ब्रुवाणा न विदंति यम्
पुण्यवानांसाठी दर्शनास योग्य, पुण्य देणारा तो पुरुषोत्तम; 'हे नाही, ते नाही' असे म्हणणाऱ्या शास्त्रज्ञांना तो कळत नाही—
यत्पादरज इंद्रादिदेवैर्मृग्यं सुदुर्ल्लभम् । वेदांतादिभिरन्यूनैर्वाक्यैर्विदंति यं बुधाः
ज्याच्या चरणरजेला इंद्रादी देव सुद्धा मिळवू पाहतात, पण ती फार कठीण मिळते; ज्याला वेदांत वगैरे निर्दोष वचनांनी ज्ञानी लोक ओळखतात—