तुलसीसहितो देव सदा शंखेन संयुतम् । गृहाणार्घं मया दत्तं देवदेव नमोस्तुते
देवा, तुळशीसह आणि शंखासह, मी दिलेले अर्घ्य स्वीकारा; देवांचा देव, तुला नमस्कार.
अर्घमंत्रः । एवं संपूज्य देवेशं लक्ष्म्या सह जनार्दनम् । प्रार्थयेद्देवदेवेशं व्रतसंपूर्तिसिद्धये
लक्ष्मीसमवेत जनार्दन देवाची अशी पूजा करून, व्रत पूर्ण होण्यासाठी देवांचा देव यांना प्रार्थना करावी.
उपोषितोऽहं देवेश कामक्रोधविवर्जितः । व्रतेनानेन देवेश त्वमेवशरणं मम
देवांचा देव, मी उपवास केला आहे, इच्छा आणि राग सोडून; या व्रतामुळे, देवा, तूच माझे आश्रय आहेस.
गृहीतेऽस्मिन्व्रते देव यदपूर्णं कृतं मया । सर्वं तदस्तु संपूर्णं त्वत्प्रसादाज्जनार्दन
देवा, या व्रतात मी जे काही अपूर्ण ठेवले असेल, ते सर्व तुझ्या कृपेने पूर्ण होवो, हे जनार्दना.
नमः कमलपत्राक्ष नमस्ते जलशायिने । इदं व्रतं मयाचीर्णं प्रसादात्तव केशव
कमलासारख्या डोळ्यांच्या, पाण्यावर विश्रांती घेणाऱ्या, तुला नमस्कार; हे केशवा, तुझ्या कृपेने हे व्रत मी पूर्ण केले.
अज्ञानतिमिरध्वंसिन्व्रतेनानेन केशव । प्रसादसुमुखो भूत्वा ज्ञानदृष्टिप्रदो भव
अज्ञानाचा अंधकार दूर करणाऱ्या केशवा, या व्रतामुळे तू प्रसन्न होऊन ज्ञानदृष्टी दे.
ततो जागरणं रात्रौ गीतपुस्तकवाचनम् । नाद नृत्यकलाभिज्ञैः पुण्याख्यानैः सुभोभनैः
मग रात्री जागरण करावे, गाणी म्हणावीत, ग्रंथ वाचावेत, संगीत, नृत्यकलेत निपुण लोकांनी पुण्यकथा आणि शुभ गोष्टी सांगाव्यात.
विभातायां तु शर्वर्यामुदिते विमले रवौ । निमंत्र्य ब्राह्मणान्भक्त्या श्राद्धं कुर्याच्च वैष्णवम्
रात्र संपली आणि स्वच्छ सूर्य उगवल्यावर, भक्तीने ब्राह्मणांना बोलवून, वैष्णव श्राद्ध करावे.
भोजयित्वा यथाकामं पायसेन घृतेन च । तांबूलपुष्पगंधादि दक्षिणाभिः समन्वितम्
त्यांना इच्छेनुसार पायस आणि तुपासह, तांबूल, फुले, सुगंध आणि इतर दक्षिणा देऊन जेवू घालावे.
उपवीतानि वासांसि दत्वा मालां च चंदनम् । दांपत्यत्रितयं भोज्यं वस्त्रभूषण कुंकुमैः
उपवित, वस्त्रे, माळा आणि चंदन देऊन, तीन दांपत्यांना वस्त्र, दागिने आणि कुंकवासह जेवू घालावे.
वंशपात्राणि शक्त्या च विरूढैः परिपूरयेत् । नालिकेरैश्च पक्वान्नैर्वस्त्रैश्च विविधैः फलैः
आपल्या शक्तीनुसार, बांबूच्या पात्रात उगवलेली धान्ये, नारळ, शिजवलेले अन्न, वस्त्रे आणि विविध फळे भरावीत.
सपत्नीकं गुरुं तत्र वस्त्राणि परिधापयेत् । विभूषणानि दिव्यानि गंधमाल्यैः प्रपूजयेत्
तेथे गुरू आणि त्यांच्या पत्नीला वस्त्रे परिधान करावीत आणि दिव्य दागिने, सुगंध, फुलमाळा यांनी त्यांची पूजा करावी.
सर्वोपस्करसंयुक्तां गां दद्याच्च पयस्विनीम् । सदक्षिणां सवस्त्रां च तन्मे निगदतः शृणु
सर्व अलंकारांनी सजवलेली, दूध देणारी गाय, योग्य दक्षिणा आणि वस्त्रांसह द्यावी—हे मी तुला सांगतो, नीट ऐक.
सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं स्नातानां जायते नृणाम् । तत्फलं स लभेत्सर्वं देवदेवप्रसादतः
सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केल्यावर जे पुण्य मिळतं, ते सगळं फळ देवांच्या देवाच्या कृपेने त्याला मिळतं.
भुक्त्वा च विपुलान्भोगान्सर्वकामान्मनोरमान् । वैष्णवं पदमाप्नोति अंते विष्णोः प्रसादतः
सर्व सुखांचा आणि मनासारख्या इच्छा-पूर्तीचा अनुभव घेतल्यानंतर, शेवटी विष्णूच्या कृपेने तो वैष्णव स्थानाला पोहोचतो.
नारद उवाच- ब्रह्मन्संवत्सराख्यस्य दीपस्य विधिमुत्तमम् । सर्वव्रतप्रधानस्य माहात्म्यं प्रवदस्व मे
नारद म्हणाले—ब्रह्मदेवा, 'संवत्सर' नावाच्या दीपव्रताचा श्रेष्ठ नियम आणि सर्व व्रतांमध्ये प्रमुख असलेल्या या व्रताचं माहात्म्य मला सांग.
येन व्रतानि सर्वाणि कृतान्येव न संशयः । सर्वकामसमृद्धिश्च सर्वपापक्षयो भवेत्
ज्यामुळे सर्व व्रते पूर्ण झाल्यासारखी होतात, सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि सर्व पापांचा नाश होतो, असं हे व्रत आहे.
महादेव उवाच - वदामि तव देवर्षे रहस्यं पापनाशनम् । यच्छ्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मित्रघ्नो गुरुतल्पगः
महादेव म्हणाले—देवर्षी, मी तुला पापांचा नाश करणारे गुपित सांगतो; जे ऐकल्यावर ब्रह्महत्यारा, गवहत्यारा, मित्रद्रोही किंवा गुरुपत्नीला स्पर्श करणारा—
विश्वासघाती क्रूरात्मा मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम् । शतं कुलानामुद्धृत्य विष्णोर्लोकं स गच्छति
विश्वासघात करणारा, क्रूर मनाचा माणूसही शाश्वत मुक्ती मिळवतो, शंभर पिढ्यांना तारून, विष्णूच्या लोकात जातो.
तदहं कथयिष्यामि दीपव्रतमनुत्तमम् । संवत्सरप्रमाणस्य विधिं माहात्म्यमेव च
म्हणून मी तुला हे श्रेष्ठ दीपव्रत, त्याचा वर्षभराचा नियम आणि त्याचं माहात्म्य सांगतो.
हेमंते प्रथमे मासि प्राप्य ह्येकादशीं शुभाम् । ब्राह्मे मुहूर्त्ते चोत्थाय कामक्रोधविवर्जितः
हिवाळ्यातल्या पहिल्या महिन्यात, शुभ एकादशी मिळाल्यावर, ब्राह्म मुहूर्ताला उठून, इच्छा आणि राग सोडून, हा व्रत करावा.
नदीसंगमतीर्थेषु तडागेषु सरित्सु च । स्नानं समाचरेत्तत्र गृहे वा नियतात्मवान्
नद्यांच्या संगमावर, तीर्थांवर, तळ्यांमध्ये किंवा ओढ्यांमध्ये, किंवा घरीच, संयमाने स्नान करावं.
स्नातोऽहं सर्वतीर्थे तत्स्नानं देहि मे सदा
मी सर्व तीर्थांमध्ये स्नान केलं आहे, असं समजून, मला नेहमी त्या स्नानाचं पुण्य दे.
स्नानमंत्रः । देवान्पितॄंश्च संतर्प्य कृतजप्यो जितेंद्रियः । ततः संपूजयेद्देवं लक्ष्मीनारायणं प्रभुम् । पंचामृतेन संस्नाप्य ततो गंधोदकेन च
देव-पूर्वजांना तृप्त करून, जप करून, इंद्रियांवर संयम ठेवून, नंतर लक्ष्मी-नारायण प्रभूची पूजा करावी, पंचामृताने आणि मग सुगंधी पाण्याने स्नान घालावं.
स्नातोऽसि लक्ष्म्या सहितो देवदेव जगत्पते । मां समुद्धर देवेश घोरात्संसारबंधनात्
लक्ष्मीसमवेत, हे देवांचे देव, विश्वाचे स्वामी, तुम्ही स्नान केले आहात; हे देवेश, मला या भयंकर संसारबंधनातून सोडवा.
ततः संपूजयेद्देवं लक्ष्म्या सह जनार्दनम् । मंत्रैस्तु वैदिकैर्भक्त्या तथा पौराणिकैरपि
नंतर भक्तीने, वैदिक आणि पुराणातील मंत्रांनी, लक्ष्मीसमवेत जनार्दनाची पूजा करावी.
अतो देवेति गंधादि पौरुषेणापि वा पुनः । नमो मत्स्याय देवाय कूर्मदेवाय वै नमः
यानंतर, 'हे देवा' असं म्हणून, चंदन वगैरे अर्पण करावं किंवा आपल्या शब्दांनी—मच्छ्यदेवाला नमस्कार, कूर्मदेवाला नमस्कार.
नमो वाराहदेवाय नरसिंहाय वै नमः । नमोऽस्तु बुद्धदेवाय कल्किने च नमोनमः
वराहदेवाला, नरसिंहाला नमस्कार; बुद्धदेवाला आणि पुन्हा कल्कीलाही नमस्कार.
नमोऽस्तु रामदेवाय विष्णुदेवाय ते नमः । नमः सर्वात्मने तुभ्यं शि रइत्यभिपूजयेत् । केशवादीनि नामानि तैर्वा संपूजयेद्धरिम्
रामदेवाला, विष्णुदेवाला नमस्कार; सर्वांच्या आत्म्याला नमस्कार—असं म्हणून, केशव वगैरे नावांनी हरिपूजन करावं.
वनस्पतिरसो दिव्यः सुरभिर्गंधवाञ्छुचिः । धूपोऽयं देवदेवेश नमस्ते प्रतिगृह्यताम्
हा दिव्य, सुगंधी, शुद्ध आणि मनमोहक धूप, हे देवाधिदेवा, स्वीकारा.